PRELEKCJE WYGŁOSZONE PODCZAS KONFERENCJI „EDUKACJA REGIONALNA W SYSTEMIE SZKOLNYM”

wrz. 16 2016

PRELEKCJE WYGŁOSZONE PODCZAS KONFERENCJI „EDUKACJA REGIONALNA W SYSTEMIE SZKOLNYM”

Prof. Ryszard KACZMAREK (Instytut Badań Regionalnych) "Dlaczego edukację regionalną  warto włączyć do celów nauczania w szkołach województwa śląskiego?

O edukacji regionalnej mówimy od wielu lat. Już u schyłku lat osiemdziesiątych pojawiły się pierwsze inicjatywy dotyczące edukacji regionalnej i rozwijały się efektywnie przez kolejne laty. Impulsem do pracy stało się wejście Polski do Unii Europejskiej. Okazało się, że inicjatywy regionalne są finansowane. Pojawiły się jednak trudności, bo to co było łatwe do zrealizowania na poziomie gminy stało się problemem na poziomie województwa. Możemy wyróżnić kilka etapów jeśli chodzi o wdrażanie edukacji regionalnej. Pierwszy etap był mocno zidentyfikowany, edukacja była pojmowana jako edukacja o Śląsku. Teraz mamy kolejny etap, na którym pojawia się pytanie – czy edukacja regionalna nie jest problemem w wychowaniu patriotycznym? W latach osiemdziesiątych nikt nie definiował dlaczego jest potrzebna. W Unii Europejskiej region nie jest pojęciem definiowanym kulturowo. Województwo śląskie jest regionem administracyjno – politycznym. Najczęściej myślimy o edukacji regionalnej w sensie kulturowym. A o jakim regionie mówimy w województwie śląskim? Tutaj nie możemy mówić o regionie, bo nie istnieje tutaj jedna wspólnota kulturowa. Dlaczego edukacja regionalna budzi lęk? Subregiony boją się śląskości. Czują się zagrożone, że zostanie im narzucony wzorzec śląskości. Moim zdaniem – jest to lęk nieuzasadniony racjonalnie, który jednak musimy brać pod uwagę. Lękiem racjonalnym jest natomiast lęk rodziców i dzieci, że jeszcze jeden przedmiot dojdzie im do nauki. Dlaczego zatem warto zaryzykować i wprowadzać edukację regionalną do szkół? Niezależnie od charakteru podziału region kulturowy będzie ważny dla poczucia wspólnoty. Muszą być budowane wątki równoległe. To jest kuźnia społeczeństwa obywatelskiego. Edukacja regionalna jest ciekawa, chociażby z tego powodu, że edukację rozpoczynamy od tego co jest najbliższe. Edukacja regionalna umożliwia skonfrontować teorię z rzeczywistością, np. ucząc się o glebach na Śląsku można je wziąć do ręki. Wcześniejszym naszym błędem było krytyczne przedstawianie regionu. Tymczasem powinniśmy pokazywać pozytywny obraz regionu. Dzięki edukacji regionalnej budujemy społeczeństwo kreatywne, opierające swoje poglądy na podstawie wiedzy, społeczeństwo obywatelskie, dumne ze swojej przeszłości i przodków, pozbywamy się kompleksów.  

Marcin MELON (stowarzyszenie na rzecz edukacji regionalnej Silesia schola) „Edukacja regionalna w innych krajach”                                                                                                                

Hiszpania to kraj unitarny z wieloma regionami posiadającymi autonomię. Istnieje tutaj podział kompetencji jeśli chodzi o realizowane szkolne treści programowe. Region decyduje o 35% podstawy programowej, a o reszcie władze centralne. W przypadku trzech regionów – Katalonii, Kraju Basków i Basków proporcje te są następujące - 45% i 55%.  Podręczniki do edukacji regionalnej w Kraju Basków mają następujący układ, np. wpływ okresu napoleońskiego na historię Hiszpanii i na historię Basków. Jak np. przedstawiony jest kolonializm hiszpański? Z centralnego punktu widzenia jako okres rozwoju, natomiast z punktu widzenia regionalnego – jako okres ucisku tożsamości regionalnej. W Kraju Basków jest możliwość wyboru jednego z czterech wariantów nauki -  1. po hiszpańsku, z baskijskim jako przedmiotem obowiązkowym 2. zarówno po hiszpańsku i po baskijsku 3. nauka prowadzona po baskijku, hiszpański jest przedmiotem obowiązkowym 4. nauka prowadzona wyłącznie po hiszpańsku. Wariant trzeci jest najczęściej spotykany, a czwarty – najrzadziej.

Na Morawach narzekają, że tożsamość morawska jest mało obecna w systemie szkolnictwa. Grupa nauczycieli zdobyła dofinansowanie unijne i wydała podręcznik „Učime o Moravé”. W ślad za oddolną inicjatywą nie poszły działania oddolne.

Szkocja                                                                                                                                                                   W Szkocji używany jest szkocki język celtycki (Scottish Gaelic), obecny w szkole. Drugim językiem jest Scots – podobny do języka angielskiego, 2/3 mieszkańców Szkocji stwierdziło, że jest to dialekt języka angielskiego. Władze kładą nacisk na to by Scottisg Gaelic i Scots były obecne w szkole. Dzięki znajomości języka szkockiego można: promować dziedzictwo regionu, być twórcą kultury w języku szkockim, być nauczycielem języka szkockiego, rozwijać ofertę turystyczną regionu, mieć lepszy kontakt z przedstawicielami starszego pokolenia, być odbiorcą kultury w języku szkockim, jako osobie dwujęzycznej łatwiej przyswajać języki obce.

Bożena SZMALEC (dyrektor Gimnazjum nr 9 w Bytomiu) „Edukacja regionalna w świetle przepisów”

Fundusze na edukację regionalną realizowaną w klasach regionalnych daje samorząd bytomski. Szkoła posiada innowację pedagogiczną zatwierdzoną przez Śląskie Kuratorium Oświaty w Katowicach.

Dr Halina NOCOŃ (dyrektor Zespołu Szkolno – Przedszkolnego w Studzienicach) „Edukacja regionalna w realizacji – rozwiązania organizacyjne i finansowe”

W Szkole Podstawowej nr 16 w Zespole Szkół Podstawowych w Studzienicach edukacja regionalna jest realizowana w klasach I-III i jest to 1 godzina tygodniowo finansowana przez Gminę Pszczyna. Program nosi nazwę „ Ziemia pszczyńska tańcem i pieśnią malowana.” Szkoła skupia się na edukacji artystycznej, słownictwie oraz wartościach będących dziedzictwem tej ziemi. Koszt roczny dla jednej klasy wynosi 3 861,96 zł, zajęcia prowadzi nauczyciel dyplomowany  - nauczyciel muzyki.  Dyrekcja co roku przedstawia sprawozdania i prosi o pieniądze na nowy rok szkolny. Ocena z przedmiotu jest wpisana na świadectwo szkolne.

         W klasie IV nauczyciele korzystają z programu „Ziemia pszczyńska – moja mała ojczyzna”. Edukacja regionalna jest przedmiotem interdyscyplinarnym, 1 godz. tygodniowo. Przedmiot prowadzi 7 nauczycieli w roku szkolnym (5 – dyplomowanych, 1 – mianowany, 1 – kontraktowy). Ocena jest na świadectwie szkolnym. W ciągu roku szkolnego podział godzin przedstawia się następująco: historia – 7 godzin,  język polski – 7 godzin, dziedzictwo kulturowe – 7 godzin, przyroda – 5 godzin, plastyka – 5 godzin, muzyka – 5 godzin, religia – 3 godziny (zajęcia o śląskich świętych, wycieczka do wybranego kościółka drewnianego). Roczny koszt nauczania w jednej klasie to 3 690,50 zł.

Nauczyciele ze SP nr 16 napisali zeszyt ćwiczeń dla klas I-III „Podróż przez cztery pory roku”, który trafił do wszystkich uczniów szkół podstawowych Ziemi Pszczyńskiej.

Szkoła organizuje wycieczki po regionie, np. szlakiem kościółków drewnianych oraz warsztaty edukacyjne (Muzeum Śląskie, Skansen Górnośląski w Chorzowie, Skansen Zagrody Ziemi Pszczyńskiej, Ośrodek Hodowli Żubrów, Żorskie Centrum Regionalne).

W latach 2014/15 szkoła nawiązała współpracę z jedną ze szkół w Wielkopolski. Wspólny projekt nosił nazwę „Klub regionalisty – wokół historii i legend Górnego Śląska i Wielkopolski”. Uczniowie wymieniali się wiedzą na temat wybitnych Ślązaków i Wielkopolan.

W szkole działa zespół „Gryfne bajtle”, m. in. laureat „Śląskiego Śpiewania” w 2016 roku. Ponadto szkoła może się pochwalić kącikiem regionalnym. W ramach zajęć pozalekcyjnych działa koło historyczno-regionalne „Tajemnice ziemi pszczyńskiej”, kącik regionalny w bibliotece. Organizowane są również wieczory regionalne dla absolwentów, uczniów i środowiska lokalnego.

 

Marek KRUPA (radny miasta Chorzowa) „Propozycje rozwiązań na przykładzie miasta Chorzowa”

W Chorzowie w szkołach podstawowych realizowana jest obligatoryjnie 1 godzina miesięcznie. Zajęcia prowadzone są również w wielu ciekawych placówkach, jak: Biblioteka Śląska, Muzeum Śląskie, Muzeum Powstań Śląskich, Górnośląski Park Etnograficzny. Chorzowskie Centrum Kultury aktywnie włącza się w działania na rzecz edukacji regionalnej w mieście.

Podyplomowe Studia o Regionie – koncepcja programu i kosztorys – prof. Elżbieta DUTKA i dr Krystian WĘGRZYNEK

Prof. Elżbieta DUTKA – Regionalne Studia Podyplomowe będą realizowane na Uniwersytecie Śląskim, mają to być studia interdyscyplinarne. Przewidziane są cztery bloki zajęć: historia, geografia, dziedzictwo i kultura, literatura i język. Będą to również zajęcia praktyczne – przewidziane są sesje wyjazdowe. Dlaczego to robimy? Chcemy pielęgnować dziedzictwo kulturowe naszego regionu, chcemy żeby każdy uczeń naszego województwa poznał najbliższe otoczenie. Kim może być student regionalnych Studiów Podyplomowych? Może nim być absolwent studiów wyższych, nauczyciel każdego szczebla, nauczyciel. Studia będą dwusemestralne, liczba godzin będzie wynosić 280 godzin. Przewidziane są 4 zjazdy 4-dniowe (jeden zjazd to 40 godzin) i 60 godzin wykładów stacjonarnych. Propozycje na zajęcia terenowe: 1. Ziemia pszczyńska i Śląsk Cieszyński 2. Pruskie dziedzictwo przemysłowe (Katowice, Zabrze, Gliwice, Ruda Śląska) 3. Opole i ziemia opolsko – rybnicko – raciborska 4. Ziemia lubliniecka.                                                                              

Przykładowe tematy  w bloku                                                                                                               

a) Śląsk Cieszyński: piękno ziemi beskidzkiej, arystokracja (np. Hochberg), społeczność ewangelicka, folklor górali beskidzkich                                                                                                   

b) „czarny Śląsk” – transformacje gospodarcze w XIX wieku, Gustaw Morcinek – czy tylko piewca pracy?, obyczaje stanu górniczego

c) Śląsk Opolski – parki krajobrazowe, wokół śląskiej pobożności, Nadodrze w prozie i poezji Niekrawietza

d) ziemia lubliniecka – w kręgu „Officina ferraria”

Prof. Arkadiusz WUWER (Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego)

Papież Leon XIII, który został wyniesiony na Tron Piotrowy w 1891 roku jest autorem 80 encyklik. Jedna z nich to „Rerum novarum, czyli „O pracy ludzkiej”. W punkcie 54 napisał, że wszystko spali na panewce jeśli nie wrócimy do fundamentu, czyli do chrześcijaństwa. (…) W przypadku edukacji regionalnej zagrożeniem może być polityzacja. Powstają pytania – czy regionalizm jest dla człowieka, czy polityka jest ważniejsza od człowieka? Zbudujemy dom bez fundamentów jeśli będziemy mówić, że Śląsk jest polski, czeski czy niemiecki.

Dr Łucja STANICZEK (Prezes Bractwa Oświatowego Związku Górnośląskiego) „Program edukacji regionalnej dla wszystkich etapów kształcenia i koncepcja podręcznika”

Program edukacji regionalnej musi być atrakcyjny, musi być programem interdyscyplinarnym uwzględniającym aspekty wielokulturowości i pograniczności. Musi też obejmować całość kształcenia ucznia, czyli od przedszkola do szkoły średniej. Poszczególne moduły powinny się rozwijać, czyli np. w przedszkolu pojawia się temat „moja rodzina” i wracamy do niego w szkole ponadgimnazjalnej. Kolejny przykład „Moja miejscowość i najbliższa okolica” – w przedszkolu omawiamy drogę do szkoły, a w szkole ponadgimnazjalnej zabieramy młodzież na cmentarz, na którym czytamy nazwiska na nagrobkach i tłumaczymy dlaczego właśnie takie występują.

Instytucje i organizacje wspomagające edukację regionalną

 a) RODN „Wom” - Klub Nauczyciela Regionalisty – Małgorzata ŁUKASZEWSKA                         28 września 2012 roku w Katowicach odbyła się inauguracja Klubu Nauczyciela Regionalisty. Klub liczy obecnie 45 członków. Uczestnikami klubu mogą być nauczyciele różnych specjalności, nauczyciele świetlic, bibliotekarze, pedagodzy i psycholodzy szkolni, którym w szczególny sposób zależy na realizacji edukacji regionalnej w swoich szkołach. Jest to grupa pasjonatów, która chce poznać, pogłębić i poszerzyć wiedzę oraz umiejętności w wyżej wymienionym zakresie. Cele Klubu: wspieranie nauczycieli regionalistów w podnoszeniu ich wiedzy i umiejętności, szerzenie płaszczyzny wymiany doświadczeń; stała współpraca ze wszystkimi, którzy chcą wiedzieć więcej i dzielić się sowją wiedzą z innymi; podnoszenie jakości pracy nauczycieli.

b) Dom Współpracy Polsko – Niemieckiej – dyr. Lucjan DZUMLA

Projekty placówki: wykłady, seminaria, sympozja, warsztaty, koncerty, przeglądy filmowe, prezentacje książek, rozmowy, wystawy, wycieczki szkolne. Jeśli chodzi o publikacje Domu Współpracy Polsko – Niemieckiej należy wymienić: „Historię Górnego Śląska”, „Zwyczaje i obyczaje górnośląskie. Życie religijne”, „II wojna światowe we wspomnieniach mieszkańców Górnego Śląska”, „Górnośląscy potentaci – dziedzictwo Henckel von Donnersmarck”, „Górnośląscy potentaci – dziedzictwo Ballestremów”, „Górnośląscy potentaci – dziedzictwo Schaffgotschów” „Na granicy. Rzecz o czasach, ludziach, miejscach”, „Atlas historyczny. Górny Śląsk w XX wieku. Zbiór map edukacyjnych”.

Dom Współpracy Polsko – Niemieckiej jest autorem kilku wystaw: „Polsko – niemiecka dwujęzyczność w moim życiu”, „Eduard Pant – zwycięzca po latach. Opowieść o polityku i człowieku polsko – niemieckiego pogranicza”, „Na Granicy. Rzecz o czasach, ludziach, miejscach”, „Górnoślązacy w polskiej i niemieckiej reprezentacji narodowej w piłce nożnej – wczoraj i dziś. Sport i polityka w XX wieku na Górnym Śląsku”, „Słowa. Moje spadochrony. Horst Bienek 1930-90”, „Dziadek z Wehrmachtu”, „Max Glauer”.

W Domu Współpracy Polsko – Niemieckiej działa Archiwum Historii Mówionej. Projekt ten jest realizowany od 2009 roku, skierowany do młodzieży województwa śląskiego i opolskiego. Są to warsztaty na temat współczesnej historii Śląska. Do tej pory młodzież przygotowała ponad 300 relacji audio i wideo ze świadkami czasu. Ich tematyka jest bardzo zróżnicowana – od zwyczajów i obyczajów górnośląskich, przez opisy dramatów i przeżyć wojennych, zapisy realiów Polski Ludowej po nadzieje związane z końcem komunizmu. Celem Archiwum Historii Mówionej jest wzajemne zrozumienie między pokoleniami, wzmocnienie świadomości historycznej wśród młodzieży, poznanie historii regionu i jej zrozumienie. Dom Współpracy Polsko – Niemieckiej jest również organizatorem seminarium Śląskiego – jest to jedna z najważniejszych inicjatyw poświęconych tematyce śląskiej i polsko – niemieckiej w naszym regionie. To swoiste forum, na którym spotykają się przedstawiciele mniejszości niemieckiej, polskiej większości, a także zaproszeni z zagranicy goście. Co dwa lata wydawana jest publikacja pokonferencyjna. Tematy Semianrium Śląskiego: „Śląskie identyfikacje. Pamięć kulturowa – bogactwo czy źródło konfliktu” (2012), „Dziedzictwo kultowe Śląska – miejsca, architektura, ludzie, zwyczaje, tradycje” (2013), „Edukacja mniejszościowa w Polsce – wczoraj – dziś – jutro” (2014), „Przeszłość przyszłości – modele obchodzenia się z trudną przeszłością” (2015).  

Mirella DĄBEK