OPIS WYSTAWY „RADĄ I CZYNEM. LUTERANIE W BYTOMIU W XIX I XX WIEKU” – CZĘŚĆ II

st. 4 2018

OPIS WYSTAWY „RADĄ I CZYNEM. LUTERANIE W BYTOMIU W XIX I XX WIEKU” – CZĘŚĆ II

            Wszystkie informacje pochodzą z plansz z wystawy „Radą i czynem. Luteranie w Bytomiu w XIX i XX wieku”, którą do 31 stycznia 2018 roku można zobaczyć w bytomskim Muzeum Górnośląskim.

 

Z dziejów bytomskiej parafii ewangelickiej                                                                                               

ok. 1550 roku – wśród mieszczaństwa bytomskiego rozpowszechniły się idee reformacyjne, napływające z Rzeczypospolitej                                                                                                          1564 – protestanci bytomscy, na rozkaz właściciela Bytomia Jerzego Fryderyka Hohenzollerna, zajmują kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny                             

1589 – większość mieszkańców Bytomia wyznaje protestantyzm                                                      

1617 – z inicjatyw franciszkanów bytomskich odbywa się w Bytomiu publiczna dysputa teologiczna między katolikami a protestantami                                                                             

1618 – wybucha wojna trzydziestoletnia, okres wzajemnych prześladowań religijnych między katolikami i protestantami                                                                                                                

1627 – wojska protestanckie po zdobyciu Bytomia niszczą kościół p.w. św. Mikołaja przy Placu Klasztornym                                                                                                                             1632 – komisja cesarska odbiera kościół parafialny protestantom, z miasta migruje kilkadziesiąt rodzin protestanckich                                                                                                    

1675 – w Piekarach osiadają jezuici, doprowadzając po kilkudziesięciu latach do prawie całkowitej rekatolizacji okolicznej ludności                                                                                         

1742 – po zajęciu Śląska przez Prusy odradza się, po ponad stu latach, parafia ewangelicka w Tarnowskich Górach, obejmująca do lat trzydziestych XIX wieku teren całej obecnej aglomeracji przemysłowej                                                                                                                  1817 – powstaje Kościół Ewangelicki Unii Staropruskiej, łączący administracyjnie wyznanie luterańskie i reformowane (kalwińskie)                                                                                             

1833 – w Bytomiu zamieszkuje 183 ewangelików, magistrat sprzedaje parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach zrujnowany kościół p. w. św. Mikołaja, z którego w 1810 roku nakazem władz państwowych usunięto zakonników                                                                            

1836 – odradza się w Bytomiu parafia ewangelicka, proboszczem zostaje ks. dr Heinrich LIPPERT; Plac Klasztorny z kościołem parafialnym, a później również pastorówką, szkołą, domem diakonis staje się centrum życia społeczności ewangelickiej w Bytomiu                                 

1851 – założenie pierwszego („starego”) cmentarza ewangelickiego w Bytomiu (przy dzisiejszej ul. Kolejowej)                                                                                                                 1897 – oddany zostaje do użytku nowy cmentarz parafialny przy dzisiejszej ulicy Piekarskiej  1902 – przy Klosterplatz (dzisiejszy Plac Klasztorny) psowatej dom diakonis (obecna siedziba parafii), w okresie międzywojennym mieścił przedszkole prowadzone przez dwie diakonisy oraz mieszkanie dla sióstr                                                                                                                    

1916 – gmina ewangelicka otwiera w wynajętym domu żłobek dla dwadzieściorga pięciorga dzieci, pracują w nim trzy diakonisy                                                                                                  

22 września 1929 roku – otwarcie nowego Domu Gminy ewangelickiej przy Ludendorffstrasse (obecnie ul. Leopolda Okulickiego), mieszczącego salę widowiskową dla 800 osób, kaplicę, bibliotekę oraz liczne pomieszczenia dla stowarzyszeń i organizacji                        

1922-45 – okres największego rozwoju gminy ewangelickiej w Bytomiu, liczebność ewangelików w mieście sięga przed 1945 rokiem 12 tysięcy osób, tj. 10% ludności                          

1945 – po zdobyciu Górnego Śląska przez Armię Czerwoną liczebność parafii w wyniku wyjazdów, wywózek i aresztowań spada do 1 tys. osób, do miasta przybywają ewangelicy z różnych regionów Polski                                                                                                                                   02 sierpnia 1945 roku – katolicy – ekspatrianci z Kresów Wschodnich, pod wodzą ks. Zygmunta STANISZEWSKIEGO, przy aprobacie nowych władz, zajmują kościół parafialny oraz pastorówkę przy Placu Klasztornym; rozpoczyna się „sprawa bytomska” – kilkuletni konflikt o kościół, rozgrywany dla własnych celów przez władze komunistyczne na podstawie niejasnych przepisów. Parafia traci również inne nieruchomości – pozostaje tylko dom diakonis i cmentarz.                                                                                                                                   

01 grudnia 1945 roku – parafię obejmuje ks. Henryk WEGENER, rodem z Warszawy, w latach 1939-45 więzień obozów hitlerowskich. Parafia bytomska formalnie wchodzi w skład Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej                                                              

lipiec 1946 roku – ukazuje się pierwszy numer „Strażnicy Ewangelicznej” – pierwszego po II wojnie światowej ogólnopolskiego czasopisma ewangelickiego, redagowanego i wydawanego przez ks. Henryka WEGENER – WOJNOWSKIEGO.                                                                          

14 kwietnia 1952 roku – proboszcz Henryk WEGENER – WOJNOWSKI umiera nagle w wieku 36 lat                                                                                                                                                  

1969 – na starym cmentarzu ewangelickim przy ul. Kolejowej prowadzone są częściowe ekshumacje – szczątki 547 osób przeniesiono na cmentarz przy ul. Piekarskiej                                  

1970 – ostateczna likwidacja starego cmentarza ewangelickiego w Bytomiu                                     

1994 – uchwalona zostaje ustawa o stosunku państwa do Kościoła Ewangelicko –Augsburskiego, tworząca podstawy do uregulowania spraw utraconego przez ewangelików mienia; do parafii powróciły budynki dawnego żłobka i domu starców przy obecnej ulicy Pawła Woźniaka                                                                                                                                 

2001  - od parafii bytomskiej odłączona zostaje parafia w Laryszowie koło Tarnowskich Gór , od 1945 roku połączona poprzez wspólną posługę duszpasterską duchownego z Bytomia

Z dziejów kościoła przy Placu Klasztornym

Po roku 1254 – wkrótce po lokacji Bytomia książę Władysław opolski funduje klasztor franciszkański w Bytomiu                                                                                                                    1258 – kapituła prowincjonalna polsko – czeskiej prowincji franciszkanów w Jihlavie zatwierdza powstanie konwentu franciszkańskiego pod wezwaniem św. Mikołaja w Bytomiu 1430 – wewnętrzny konflikt w zakonie powoduje rozprzężenie i upadek dyscypliny w konwentach, franciszkanie zostają usunięcie z Bytomia                                                                        

1437 – klasztor w Bytomiu obejmują franciszkanie – obserwanci, zwolennicy ścisłego przestrzegania reguły św. Franciszka.                                                                                                    

Ok. 1450 – dotychczasowy drewniany kościół i klasztor zastąpione zostają murowanymi  1498 – w konwencie bytomskim umiera w opinii świętości o. Aleksy ze Spisza, którego grób ulokowano w osobnej kaplicy                                                                                                              

ok. 1564 – franciszkanie opuszczają miasto, którego ludność w tym czasie w większości przyjęła protestantyzm                                                                                                                          

1604-05 – franciszkanie wracają do Bytomia, rozpoczynają intensywną odbudowę kościoła i klasztoru                                                                                                                                              

1627 – wojska protestanckie w czasie wojny trzydziestoletniej zdobywają Bytom, wg zachowanego opisu kościół został całkowicie zrabowany i zdewastowany                                       

1781 – konwent bytomski składa się z czterech ojców i dwóch braci zakonnych                            

1783 – właściciel Bytomia – Łazarz III Henckel von Donnermarck – funduje rozbudowę kościoła w stylu barokowym, którą prowadzi gwardian o. Aleksandre, dobudowano nawę i wieżę, w podziemiach umieszczono kryptę grobową bytomsko – siemianowickiej linii rodu 1810 – sekularyzacja (likwidacja) zakonów w Prusach, bytomski konwent franciszkański przestaje istnieć, kościół i klasztor stają się własnością miasta                                                              

01 maja 1833 – miasto sprzedaje kościół ewangelikom za symboliczną kwotę 400 talarów 1836 – w Bytomiu restytuowana zostaje parafia ewangelicka                                                         

1848 – uderzenie pioruna w wieżę powoduje pożar i znaczne straty materialne                                 

1897 – montaż nowych organów firmy Schlag Und Söhne ze Świdnicy                                                               

początek XX – fasada kościoła uzyskuje obecną formę, dodany zostaje neobarokowy portal oraz (w miejscu okna) rzeźba Chrystusa                                                                                              

lata dwudzieste XX wieku – kolejne prace w kościele, rozbudowano organy, empory boczne zostały połączone z organową, zmieniono kolorystykę wnętrza i ołtarz, w tej postaci kościół przetrwał do 1945 roku                                                                                                                   

sierpień 1945 roku – ewangelicy – ekspatrianci, przy biernej postawie władz, zajmują kościół i pastorówkę przy Placu Klasztornym, kościół staje się centrum życia religijnego katolików z Kresów Wschodnich                                                                                                                              

1954 – erygowanie rzymsko – katolickiej parafii pod wezwaniem św. Wojciecha, której obsługę powierzono franciszkanom z Panewnik

Miejsca związane z luteranami w Bytomiu                                                                              

1. Kościół (Plac klasztorny 1) – ufundowany został dla franciszkanów, prawdopodobnie bezpośrednio po akcie lokacji Bytomia w 1254 roku, dokonanym przez księcia Władysława Opolskiego. Pierwotnie był drewniany, od ok. 1450 roku murowany. W latach 80 XVIII wieku rozbudowany został do obecnej postaci w stylu barokowym. W latach 1836-1945 był kościołem parafialnym bytomskiej parafii ewangelickiej. Obecnie jest to kościół parafialny katolickiej parafii pod wezwaniem św. Wojciecha.                                                                                  

2. Stara pastorówka (plebania, Plac Klasztorny 5) – budynek pochodzi z I poł. XIX wieku. Został przebudowany w 1901 roku w stylu eklektycznym, z elementami neorenesansu. Po odnowieniu w Bytomiu parafii ewangelickiej znajdowało się w nim mieszkanie duchownych i siedziba biura parafii. Ponownie został przebudowany w  1929 roku. Po przygotowaniu nowej pastorówki i domu parafialnego w latach 20 XX wieku. Wykorzystywany był do różnych celów parafialnych. Obecnie mieści się w nim plebania parafii św. Wojciecha oraz Dom Zakonny oo. Franciszkanów.                                                                                                       

3. Dom Diakonis (Plac Klasztorny 5 a) – budynek zaprojektowany przez Rudolfa GERSTENBERGA, wzniesiono w latach 1900-02 jako siedzibę diakonis pracujący w parafii bytomskiej. Znalazło w nim miejsce przedszkole dla około 120 dzieci oraz mieszkanie dla sióstr. Siedziby miały w nim także żeńskie stowarzyszenie ewangelickie i parafialna diakonia. W 1945 roku po utracie pozostałych budynków na terenie miasta stal się on jedyną siedzibą parafii ewangelickiej – mieści się w nim obecnie kaplica i plebania.                                                  

4. Szkoła ewangelicka (Plac Klasztorny 2) – budynek został przekazany na potrzeby szkoły ewangelickiej w 1881 roku. W latach 1908-11 dobudowano trzecią kondygnację. Wcześniej mieściła się w nim katolicka szkoła elementarna, która przejęła pomieszczenia dawnego klasztoru franciszkańskiego. Budynek, w obecnej formie, zaprojektował architekt Karl BRUGGER – bytomski radca budowlany (autor m.in. monumentalnego gmachu szkoły realnej na Placu Sikorskiego). Podobnie jak inne budynki jego autorstwa również szkoła ewangelicka otrzymała elewacje z jasnej glazurowanej cegły, z kolorowymi elementami zdobniczymi. Obecnie ma w nim siedzibę Gimnazjum nr 2.                                                                                                               

5. Stary cmentarz ewangelicki (ul Stefana Batorego / Kolejowa/ Wrocławska) – został utworzony w 1851 roku, na ówczesnych peryferiach miasta. Wkrótce poszerzono go do dzisiejszych rozmiarów. Został zamknięty administracyjnie podczas II wojny światowej. Po 1945 roku rozpoczęto jego likwidację. Pod koniec lat sześćdziesiątych został częściowo wyekshumowany w  związku z niezrealizowanymi planami budowy na jego miejscu biurowca. Obecnie w tym miejscu znajduje się zadrzewiony skwer.                                                    

6. Nowy cmentarz parafialny (ul. Piekarska 108) – powstał w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku w związku ze znacznym wzrostem liczby ewangelików w mieście. Od strony dzisiejszej ulicy Powstańców Śląskich umieszczono reprezentacyjne ogrodzenie z bramą, w narożu od strony ulicy Piekarskiej wzniesiono (w stylu eklektycznym) istniejący do dzisiaj dom zarządcy cmentarza. Obecnie cmentarz służy parafii ewangelickiej, zarazem posiadając status ogólnowyznaniowy.                                                                                                           

7. Dom Parafii Ewangelickiej (ul. Leopolda Okulickiego 12 a) w latach dwudziestych XX wieku w związku z szybkim wzrostem demograficznym, z inicjatywy proboszcza Konradina SCHMULI, parafia ewangelicka podjęła dzieło budowy nowego domu parafialnego. Przy Ludendorffstrasse (obecnie ulica Leopolda Okulickiego) wzniesiono duży, trójkondygnacyjny budynek o prostej, modernistycznej fasadzie, ze skromną kolumnadą przed wejściem. Zaprojektował go dr inż. Theodor FEUERSTEIN. Wewnątrz znalazła miejsce duża sala widowiskowa, kaplica oraz liczne pomieszczenia dla stowarzyszeń i organizacji ewangelickich. Został ona zajęty w 1945 roku przez Armię Czerwoną, nigdy nie powrócił do ewangelików. Po wojnie mieściły się w nim m. in. kino i przedszkole. Obecnie stanowi własność prywatną.

Szkoły                                                                                                                                              Pierwsza ewangelicka szkoła elementarna działała od lat czterdziestych XVI wieku do roku 1666. Wskazówek do jej funkcjonowania udzielił  listownie władającemu Bytomiem margrabiemu Jerzemu Hohenzollernowie osobiście Marcin Luter. Jej funkcjonowanie ustało wraz z rekatolizacją miasta w II połowie XVII wieku, po zakończeniu wojny trzydziestoletniej.                                                                                                                        

Ponowny napływ do miasta ewangelików począwszy od II połowy XVIII wieku (po zdobyciu Górnego Śląska przez Prusy), zwłaszcza w obliczu wprowadzenia w Prusach powszechnego obowiązku szkolnego, spowodował konieczność powołania w mieście szkoły ewangelickiej. Początkowo dzieci katolickie, protestanckie i żydowskie uczyły się wspólnie w szkole miejskiej, mieszczącej się w budynku po zlikwidowanym przez władze w 1810 roku klasztorze franciszkańskim przy Placu Klasztornym. Samodzielną szkołę ewangelicką powołano w roku 1843, a jej nauczycielem został Gottlieb Arndt. W 1853 roku miasto kosztem 13 tys. talarów wybudowało szkole ewangelickiej własną siedzibę na skrzyżowaniu Goystrasse i Langestrasse (dzisiejszych ulic Rostka i Józefczaka; na miejscu gmachu istnieje dzisiaj targowisko). W 1881 roku tuż przy ówczesnym parafialnym kościele ewangelickim przy Placu Klasztornym oddano do użytku nowy budynek szkoły ewangelickiej. Był to okazały, neorenesansowy, dwukondygnacyjny gmach, zbudowany na miejscu dawnego klasztoru. Trzydzieści lat później gmach ten zastąpił, do dziś istniejący, secesyjny budynek szkolny, zaprojektowany przez ówczesnego miejskiego radcę budowlanego – Karla BRUGGERA. Na przełomie XIX i XX liczba uczniów szkoły przekroczyła pół tysiące i stale rosła. U progu I wojny światowej szkoła kształciła ponad ośmiuset uczniów w szesnastu oddziałach. Szkoła ewangelicka nie miała charakteru typowo wyznaniowego – mogli do niej uczęszczać również uczniowie innych wyznań. W okresie międzywojennym szkoła ewangelicka przyjęła imię Johanna Heinricha PESTALOZZIEGO, wybitnego protestanckiego pedagoga z przełomu XVII i XVIII wieku. Pod koniec lat trzydziestych, tuż przed wybuchem II wojny światowej, uczęszczało do niej półtora tysiąca uczniów. Obecnie mieście się w nim Gimnazjum nr 2. W szybko rozwijającej się dzielnicy Kleinfeld w 1936 roku wzniesiono przy Wermundstarsse (obecnie ul. Henryka Siemiradzkiego) gmach szkolny, który pomieścił dwie szkoły powszechne. Jedną z nich była ewangelicka szkoła powszechna. Po 1945 roku z fasady gmachu usunięto rzeźby matki z dzieckiem, żołnierza Wehrmachtu oraz członków Hilterjugend i Arbeitsdienstu. Budynek nieprzerwanie służy celom szkolnym, obecnie mieści się w nim Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 7.

Luteranie w Bytomiu

Henryk WEGENER – WOJNOWSKI (1916-52)                                                                           

Henryk WEGENER urodził się 16 stycznia 1916 roku w Orenburgu w Rosji, gdzie władze carskie wywiozły jego rodzinę po wybuchu I wojny światowej. Wywodził się z rodziny spolonizowanych ewangelików osiadłych w warszawie, dokąd jego dziad – Hermann Friedrich WEGENER – przybył z Saksonii. Jego dziadkiem po kądzieli był Juliusz BURSCHE, w II Rzeczypospolitej zwierzchnik Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w RP, zmarły w 1942 roku w niemieckim obozie koncentracyjnym.

Wychował się i wykształcił w Warszawie. Po zdaniu matury w ewangelickim gimnazjum im. Mikołaja Reja wybrał studia na Wydziale Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego. Po uzyskaniu dyplomu (w 1937 roku) został ordynowany przez Juliusza BURSCHEGO i rozpoczął pracę jako wikary warszawskiej parafii ewangelicko-augsburskiej. Jako duchowny ewangelicki stanowczo podkreślał wierność swojego Kościoła wobec Rzeczypospolitej Polskiej.

We wrześniu 1939 roku z narażaniem życia uratował z płonącego kościoła parafialnego w Warszawie bezcenną Biblię Brzeską i naczynia liturgiczne. Podobnie jak dziadek, Juliusz BURSCHE, i kilku innych członków rodziny, już w 1939 roku został aresztowany. Całą wojnę przebył w niemieckich więzieniach i obozach: na Pawiaku, w Sachsenhausen i w Dachau, skąd wyszedł w kwietniu 1945 roku ciężko chory, przebył tyfus oraz (po pobiciu) miał chore nerki.

W listopadzie 1945 roku trafił na Górny Śląsk, gdzie po krótkim okresie pracy w Gliwicach, 01 grudnia 1945 roku objął bytomską parafię ewangelicką. W tym samym czasie poślubił swoją przedwojenną narzeczoną – Annę KOŻUSZNIKÓWNĘ. Oboje osiedli w danym domu diakonis przy Palcu Klasztornym, który po 1945 roku stał się ośrodkiem życia ewangelickiego w Bytomiu.

Jako proboszcz w Bytomiu na nowa organizował życie parafii, której liczebność po 1945 roku zmniejszyła się dziesięciokrotnie. Wielokrotnie występował w obronie parafian i ogółu ewangelików górnośląskich, oskarżanych przez komunistów o nielojalność wobec nowej władzy. Bezskuteczni starał się o zwrot zabranych parafii nieruchomości, m.in. kościoła parafialnego. Jako prefekt (odpowiedzialny za nauczanie religii w szkole) dbał o prawa uczniów – ewangelików do pobierania lekcji religii. Wielką wagę przywiązywał do działalności charytatywnej, organizując pomoc dla zubożałych parafian. Uratował cmentarz parafialny zagrożony zniszczeniem przez akcję „odniemczania”.

Kolejnym obszarem intensywnej pracy Henryka WEGENERA – WOJNOWSKIEGO była działalność wydawnicza. W lipcu 1946 roku rozpoczął wydawanie przez wiele lat jedynego ogólnopolskiego miesięcznika, a potem dwutygodnika ewangelickiego „Strażnica Ewangeliczna” (później przemianowanego na „Zwiastuna Ewangelickiego”), którego był redaktorem naczelnym, a zarazem najaktywniejszym autorem. W formie dodatku do „Strażnicy Ewangelicznej” stworzył pisemko dla dzieci „ Przyjaciel Dzieci”.

Wyniszczony wieloletnim pobytem w więzieniach i obozach zmarł nagle w wieku 36 lat w Poniedziałek Wielkanocny, 14 kwietnia 1952 roku. Spoczął na nowym cmentarzu ewangelickim przy ul. Piekarskiej, obok innych duszpasterzy parafii bytomskiej.

Janina BATYCKA (1891-1958)

            Urodziła się 28 stycznia 1891 roku w Błoniu koła Kutna. Była starszą siostrą generała broni Władysława ANDERSA, dowódcy 2 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W 1916 roku poślubiła Wiktora BATYCKIEGO, w II RP podpułkownika dyplomowanego WP. Po wojnie zamieszkała w Bytomiu, gdzie zmarła 10 stycznia 1958 roku. Pochowana została na nowym cmentarzu ewangelickim w Bytomiu, przy ul. Powstańców Śląskich.

Hermine SCHWENDEL (11.02.1881-24.02.1929)

Paul JÄNICHEN (09.07.1869-02.01.1909), królewski maszynista kolejowy

Robert FELLER (21.04.1870-14.08.1929), jubiler

Julius MISTOL (29.08.1868-07.04.1926), restaurator

Anton Adolf WIECZOREK (06.05.1891-24.06.1966)

Teodor MANUSCH (20.05.1880-09.01.1925), sekretarz celny

Theodor FEUERSTEIN (1869-198)                                                                                                     

Prof. dr inż. Theodor FEUERSTEIN był dyrektorem szkół budowlanych w Katowicach, a następnie w Bytomiu. Pod koniec życia zaprojektował dla parafii ewangelickiej w Bytomiu nowy dom gminny, wzniesiony w latach 1928-29 przy dzisiejszej ulicy Leopolda Okulickiego.

Georg SCHNEIDER (30.08.1866-25.01.1939), urzędnik górniczy

Gerhard STREMPEL (15.02.1874-05.11. 1909), kupiec

Elise GIERSCHNER (08.02.1862-14.04.1937)

Eugen MŰLLER (25.03.1876-19.04.1909), cukiernik

Samuel SCHULZ (zm. w 1843 roku)                                                                                      

Pochodził z Królewca, był synem pastora. W 1804 roku założył przy rynku w Bytomiu (obecny adres Rynek 25) pierwszą w mieście aptekę „Pod Orłem” („Adler Apotheke”). Założona przez Schulza apteka funkcjonowała nieprzerwanie do 1945 roku i znana była powszechnie jako „Stara Apteka” („Alte Apotheke”). W 1809 roku został radnym miejskim. W latach 1818-24 był burmistrzem Bytomia. Prowadził systematyczne obserwacje meteorologiczne, przekazywane w postaci sprawozdań władzom rejencji. Zmarł w 1843 roku. 19 czerwca 1838 roku w domu Samuela SCHULZA przy bytomskim rynku urodził się jego wnuk – Viktor Heinrich SCHULZ. Przeszedł do historii jako kompozytor Heinrich SCHULZ – BEUTHEN (1838-1915).

Edmund von WITTKEN (1837-1927)                                                                                          

Pochodził z rodziny szlacheckiej z okolic Lęborka na Pomorzu. W latach 1874-86 sprawował funkcję starosty powiatu bytomskiego.

Fedor HEIDENREICH (1890-1946)                                                                                              

Urodził się 26 października 1890 roku w Wierzbicy Górnej koło Wołczyna. Studiował teologię w Halle i Wrocławiu. Walczył jako ochotnik w I wojnie światowej. Po jej zakończeniu objął funkcję wikariusza w bytomskiej parafii ewangelickiej, kierowanej od 1920 roku przez Konradina SCHMULĘ. W gliwickim okręgu kościelnym był również duszpasterzem stowarzyszeń. Po śmierci swojego poprzednika (24 stycznia 1944 roku) objął parafię bytomską. Zimą 1944 roku, wobec nadciągającego frontu, zrezygnował z możliwości ewakuacji, pozostając wśród swoich parafian. Po zajęciu Górnego Śląska przez Armię Czerwoną osadzono go w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, a po jego likwidacji (w listopadzie 1945 roku) w centralnym Obozie Pracy w Jaworznie. Jako więzień obu tych obozów przebywał w podobozie przy kopalni „Rozbark”, gdzie zmarł 02 stycznia 1946 toku. Spoczął w kwaterze zasłużonych na nowym cmentarzu ewangelickim w Bytomiu przy ul. Piekarskiej, obok innych duszpasterzy bytomskiej parafii ewangelickiej.

Erwin TRAPPENBERG (1872-1954)                                                                                                           

Urodził się 29 czerwca 1872 roku w Wuppertal w Westfalii. Był doktorem praw. Pracował jako asesor i referendarz rejencji w Arnsbergu (Westfalia), następnie w starostwie w Głubczycach. W latach 1901-07 był starostą głubczyckim. Od kwietnia 1907 roku był komisarycznym zarządcą, a od lipca 1908 roku starostą (Landratem) powiatu bytomskiego. Mieszkał i pracował w budynku landratury przy Klukowitzerstrasse 7 (obecnie gmach Muzeum Górnośląskiego przy ul. Wojciecha Korfantego 14). Kierował powiatem w trudny okresie I wojny światowej oraz okupacji alianckiej w czasie powstań i plebiscytu. Znany był z niezwykłego zaangażowania w pracę. Ustąpił po reorganizacji administracji jaka nastąpiła po podziale Górnego Śląska w 1922 roku. Pracował w Berlinie, następnie w Dreźnie. Po przejściu na emeryturę zamieszkał w Halle, gdzie zmarł 13 czerwca 1954 roku.

Ernst KŰPPER (1835-1912)                                                                                                                           

Urodził się 02 marca 1835 roku w Hage nad Morzem Północnym. Pochodził z rodziny kupieckiej. Ukończył prawo na uniwersytecie w Getyndze. Do Bytomia przybył jako asesor rejencyjny. W 1876 roku został wybrany burmistrzem i pełnił ten urząd do 1882 roku. Sprawował również godność prezesa Związku Miast Górnośląskich. Pracował nad rozwojem i upiększeniem Bytomia, przyczynił się m. in. do powstania i rozbudowy parku miejskiego. Za czasów jego burmistrzostwa na rynku zbudowano według projektu Paula JACKISCHA nowy ratusz miejski (zniszczony w styczniu 1945 roku). Dla upamiętnienia burmistrza KŰPERA na wieży ratuszowej (pod oknem) umieszczono jego rzeźbiony portret. Po zakończeniu kadencji burmistrza Bytomia przeniósł się do Krefeld koło Düsseldorfu, gdzie objął stanowisko nadburmistrza. Zmarł na emeryturze w Hameln koło Hanoweru 04 grudnia 1912 roku.

Anton KAPST (1844-1921)                                                                                                        

Pochodził z Bad Landeck  (obecnie Lądek Zdrój) na Dolnym Śląsku. Rzeźbiarz i sztukator, przemysłowiec. Od lat osiemdziesiątych XIX wieku prowadził w Bytomiu przy dzisiejszej ul. Sądowej 8 (obecnie ZUS), gdzie później również zamieszkał pracownię sztukatorko-rzeźbiarską, która z czasem przekształciła się w przedsiębiorstwo „A. Kapst. Górnośląska Fabryka Detali Architektonicznych”, produkujące materiały i galanterię budowlaną, taką jak: dachówki, gąsiory cementowe, płyty stropowe i dachowe z cementu, rynny i korytka odpływowe, elementy schodowe, kształtki cementowe i ozdobne detale architektoniczne. Interesy Kapsta sięgały poza Górny Śląsk, w Oświęcimiu był współwłaścicielem firmy „Fabryka Dachówek Cementowych Anton Kapst i Leopold Schnitzer”. Zmarł 20 lipca 1921 roku i został pochowany w grobowcu rodzinnym na nowym cmentarzu ewangelickim w Bytomiu (grób zachował się do chwili obecnej).

Friedrich SCHWEITZER (1833-1908)                                                                                              

Bytomski mistrz ciesielski, współwykonawca wielu bytomskich budynków, prowadził m.in. budowę domu dla diakonis przy Placu klasztornym (obecnie siedziba Parafii Ewangelicko – Augsburskiej). Wieloletni radca miejski i nieetatowy członek kolegium magistratu, przewodniczył komisji budowlanej rady miejskiej. Był postacią bardzo popularna w mieście, był zaangażowany w organizację szkolnictwa dokształcającego dla młodzieży i dorosłych. 06 marca 1908 roku nadano mu, jak i twórcy miejskiego parku Adolfowi WERMUNDOWI, godność honorowego obywatela Bytomia. Wkrótce potem, 12 czerwca 1908 roku, Friedrich SCHWEITZER zmarł podczas pobytu leczniczego w Głuchołazach. Spoczął na nowym cmentarzu ewangelickim przy Gutenbergstrasse (obecnie ul. Powstańców Śląskich).

Konradin SCHMULA (1873-1944)                                                                                               

Konradin SCHMULA urodził się 14 sierpnia 1873 roku w Nowym Bieruniu, jako drugie z pięciorga dzieci Paula Friedricha SCHMULI i Selmy Emmy BREITKOPF. Ojciec Konradina był wojskowym radcą sądowym, a następnie sędzią okręgowym w Głubczycach. Dzieciństwo i młodość Konradin spędził z rodzicami i czworgiem rodzeństwa w Głubczycach, gdzie w 1892 roku złożył maturę w Królewskim Katolickim Gimnazjum Klasycznym. Po jego ukończeniu rozpoczął studia teologii ewangelickiej - kształcił się w Halle, potem w Tybindze. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku objął niewielką parafię w  Przewocie, w powiecie żagańskim. Następnie w latach 1912-20 pracował w kościele Marcina Lutra w Siemianowicach Śląskich. W okresie plebiscytu górnośląskiego aktywnie działał na rzecz pozostanie Śląska w Niemczech. W 1920 roku został powołany na stanowisko superintendenta diecezji gliwickiej i pastora prymariusza parafii w Bytomiu, w której sprawował posługę do śmierci. Czas jego posługi w Bytomiu to okres największego rozkwitu ewangelickiej parafii bytomskiej. Zmarł 23 stycznia 1944 roku. W latach dwudziestych XX wieku Konradin SCHMULA był członkiem Rady Kościoła Prowincji, Śląskiego Synodu Prowincji i Pruskiego Synodu Generalnego. Spoczął na miejscowym cmentarzu ewangelickim.

Gotthard SCHUBERT (1874-1939)                                                                                                 

Urodził się w Strzelinie na Dolnym Śląsku 21 marca 1874 roku. Do Bytomia przybył w 1908 roku jako lekarz chorób kobiecych. Początkowo mieszkał przy Gymnasialstrasse  (obecnie ul. Stanisława Moniuszki), później wybudował własną klinikę chorób kobiecych przy Virchovstrasse (obecnie ul. Stefana Batorego), gdzie również zamieszkał. Budynek ten (w bezpośrednim sąsiedztwie starego cmentarza ewangelickiego) istnieje do dziś, po wojnie mieścił się w nim szpital, a następnie Zakład Lecznictwa Ambulatoryjnego. SCHUBERT jako ginekolog znany był również poza Śląskiem. Opublikował szereg prac naukowych, szczególnie w zakresie stosowania w ginekologii metod chirurgii rekonstrukcyjnej dróg rodnych. Zmarł w Bytomiu 11 listopada 1939 roku.

(md)