OPIS WYSTAWY „RADĄ I CZYNEM. LUTERANIE W BYTOMIU W XIX I XX WIEKU” – CZĘŚĆ I

st. 3 2018

OPIS WYSTAWY „RADĄ I CZYNEM. LUTERANIE W BYTOMIU W XIX I XX WIEKU” – CZĘŚĆ I

            Wszystkie informacje pochodzą z plansz z wystawy „Radą i czynem. Luteranie w Bytomiu w XIX i XX wieku”, którą do 31 stycznia 2018 roku można zobaczyć w bytomskim Muzeum Górnośląskim.

Marcin LUTER

Data i miejsce urodzenia: 10 listopada 1483, Eisleben                                                          

Imiona rodziców: Hans, Małgorzata                                                                      

Adres: Wittenberga, Czarny Klasztor

Rodzina: żona Katarzyna z domu von BORA.

Trzy córki: Elżbieta, Magdalena, Małgorzata. Trzech synów: Jan, Marcin, Paweł.                                                                                    

Data i miejsce śmierci: 18 lutego 1546, Eisleben.

Wykształcenie 18/19 października 1512 roku: promocja na doktora teologii                                                  

1509 roku – zdobycie tytułu bakałarza biblistyki i sententiarusa                                                                                   

październik 1508 roku – przenosiny do Wittenbergi                                                                                                       

1505-08 – studia teologiczne w klasztorze erfurckim                                                                                     

1505-07 – przygotowanie do święceń kapłańskich w zakonie, zakończone przyjęciem święceń 03 kwietnia 1507 roku                                                                                                                                                         17 lipca 1505 roku – przerwanie studiów na wydziale prawa, wstąpienie do zakonu augustianów eremitów w Erfurcie                                                                                                                                                      1501-05 – studia na wydziale atrium, zakończone egzaminem magisterskim i rozpoczęciem studiów na wydziale prawa                                                                                                            

1501 – immatrykulacja na uniwersytecie w Erfurcie                                                                             

1498-1501 – szkoła łacińska w Eisenach                                                                                        

1497 – szkoła katedralna w Magdeburgu                                                                                        

1488-96 – szkoła miejska w Mansfeld

Doświadczenie                                                                                                                                   1544- „Postylla domowa”, pismo „Krótkie wyznanie o świętym sakramencie przeciw marzycielom”

1539 – pismo „O soborach i Kościołach”                                                              

grudzień 1536 – „Artykuły Szmalkadzkie”                                                                                   

1535-46 – dziekan wydziału teologicznego w Wittenberdze                                                          

1534 – pierwsze wydanie pełnego tłumaczenia Biblii z hebrajskiego i greckiego na język niemiecki 1529 – udział w marburskim dialogu religijnym, mającym za cel pojednanie wittenberskiego i szwajcarskiego nurtu Reformacji – zakończony niepowodzeniem ze względu na brak zgody co do rozumienia Wieczerzy Pańskiej                                                    

04 maja 1529 roku – publikacja „Dużego katechizmu”                                                                   

marzec 1529 – publikacja „Małego Katechizmu”

1528 – pismo „Wyznanie o Wieczerzy Pańskiej” – ważny głos w sporze o Wieczerze Pańską                                                        l

istopad/grudzień 1525 – pismo „O niewolnej woli” – głos w sporze z Erazmem z Rotterdamu na temat wolności woli ludzkiej                                                                                                      

kwiecień/ maj 1525 – pisma w sprawie wojny chłopskiej „Napomnienie do pokoju w odpowiedzi na dwanaście artykułów chłopstwa” oraz „Przeciw morderczym i zbójeckim bandom chłopskim”                                                                                                                          

1525 – ślub z Katarzyną von BORA                                                                                           

wrzesień 1522 – tłumaczenie Nowego Testamentu na język niemiecki ukazuje się drukiem  grudzień 1521 – luty 1522 – w Wartburgu, w ukryciu, tłumaczenie Nowego testamentu z greki na język niemiecki maj                                                                                                           

1521 – marzec 1522 – uwięzienie na rozkaz Fryderyka Mądrego, jako junker Jörg, na zamku w Wartburgu                                                                                                                                        maj 1521 – edykt wormacki – nakaz banicji z Rzeszy                                                                          

17-18 kwietnia 1521 roku – obrona poglądów, przesłuchanie przed cesarzem Karolem V i Sejmem Rzeszy w Wormacji                                                                                                                 

03 stycznia 1521 roku – papież Leon X wydaje ekskomunikę                                                                                        

10 grudnia 1520 roku – Wittenberga, oficjalne zerwanie z Rzymem, spalenie bulli „Exsurge Domine” wraz z kodeksem prawa kanonicznego przed Bramą Elsterską                                           

1520 – pismo programowe „Do chrześcijańskiej szlachty narodu niemieckiego”, „O niewoli babilońskiej Kościoła”, „O wolności chrześcijanina”                                                                             

12-14.10.1518 roku – Augsburg, obrona stanowiska, przesłuchanie przed legatem papieskim – kardynałem Kajetanem na Sejmie Rzeszy                                                                                                   

30 października 1517 roku – przybicie 95 tez przeciw odpustom na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze – początek Reformacji                                                                                        

1510/11 – podróż do Rzymu w sprawach zakonnych

Umiejętności praktyczne                                                                                                                           – kreatywność teologiczna – stworzenie bazy teologicznej do odnowy Kościoła Zachodniego w XVI wieku                                                                                                                                    

– ogromne doświadczenie kaznodziejskie                                                                                              

– wybitne zdolności prowadzenie polemik                                                                                                          

– biegła znajomość języków – greki, łaciny i hebrajskiego

Zainteresowania                                                                                                                                    

– prowadzenie dysput przy stole – efekt, tzw. Mowy stołowe                                                                

– muzykowanie                                                                                                                                             

- śpiew

Cechy osobowe                                                                                                                                       – odwaga                                                                                                                                                                         – nieustępliwość w obronie swoich przekonań  - porywczość i otwartość  na ludzi                                          

– konsekwencja

Sukcesy                                                                                                                                                    – rozpoczęcie dzieła odnowy Kościoła Zachodniego                                                                               

- renesans teologii, której centrum jest Chrystus ukrzyżowany                                                                      

- przetłumaczenie Biblii na język niemiecki oraz pośrednio wkład w rozwój literatury „narodowej” w całej Europie, a także innych dziedzin kultury, w tym muzyki

Porażki                                                                                                                                                     

 – początkowo niejasny stosunek do buntu chłopstwa z roku 1525, zakończony wezwaniem książąt do przelewu krwi chłopskiej aż do przywrócenia pokoju                                                          

– sprawa spowiedzi księcia Filipa heskiego w 1539 roku, zła rada powodem bigamii księcia                                   

– zdecydowanie negatywny stosunek do narodu żydowskiego wyrażany wielokrotnie w różnych pismach i kazaniach, np. „O Żydach i ich kłamstwach” z 1543 roku

Źródło http://luter2017.pl/ marcin-luter/

Z dziejów Reformacji na Śląsku                                                                                                     

31 października 1531 roku – ks. dr Marcin Luter, przeor klasztoru augustianów w Wittemberdze, występuje przeciw papiestwu, przybijając do drzwi kościoła zamkowego 95 tez na temat odpustów i wolnej woli człowieka                                                                                     

1523 – pierwsze nabożeństwo ewangelickie we Wrocławiu                                                            

1529 – pierwszy kościół ewangelicki w Tarnowskich Górach                                                         

1545 – początek Reformacji w księstwie cieszyńskim                                                                       

1564 – ewangelicy przejmują kościół parafialny w Bytomiu                                                                

1618 – w Europie wybucha wojna trzydziestoletnia                                                                         

1627 – wojska protestanckie pod dowództwem Ernsta von MANSFELDA zdobywają Bytom, zniszczono i zrabowano jedyny w mieście kościół katolicki pod wezwaniem św. Mikołaja 1648 – pokój westfalski kończy wojnę trzydziestoletnią, przyznając władcom prawo decyzji o wyznaniu poddanych – początek rekatolizacji Śląska znajdującego się pod rządami Habsburgów                                                                                                                                          

1652-57 – na mocy przywileju cesarskiego powstają na Dolnym Śląsku trzy ewangelickie „kościoły pokoju”                                                                                                                            

1709 – na mocy przywileju cesarskiego powstaje Ewangelicki Kościół Jezusowy w Cieszynie

1742 – Prusy zajmują w wyniku wojny śląskiej większą część Śląska                                            

1763 – traktat pokojowy w Hubertusburgu ustala ostatecznie podział Śląska między Prusy i Austrię. W części pruskiej ewangelicy odzyskują pełnię praw                                                                                     

1780 – budowa nowego kościoła ewangelickiego w Tarnowskich Górach                                      

1810 – w Prusach następuje likwidacja (sekularyzacja) prawie wszystkich zakonów katolickich                                                                                                                                        

1817 – w Prusach decyzją władz powstaje z połączenia kościołów:  ewangelicko – augsburskiego i ewangelicko – reformowanego kościół ewangelicko – unijny                                  

1833 – władze sprzedają ewangelikom bytomskim dawny franciszkański kościół św. Mikołaja

1836 – powstaje samodzielna parafia ewangelicka w Bytomiu                                                         

1890 – Eva von Tiele – Winckler zakłada w Miechowicach diakonat „Ostoja Pokoju”                    

1923 – po podziale Górnego Śląska w polskiej części powstaje odrębny ewangelicki Kościół Unijny na Górnym Śląsku z siedzibą w Katowicach                                                                          

1939 – Niemcy po agresji na Polskę włączają parafie ewangelickie na powrót w struktury kościoła niemieckiego                                                                                                                       1945 – zmiana przynależności państwowej Górnego Śląska, ok. 90 % ewangelików górnośląskich opuszcza na zawsze macierzyste parafie. Administrację parafii ewangelickich przejmuje Kościół Ewangelicko – Augsburski w Polsce                                                                 

1951 – władze państwowe przejmują większość budynków diakonackich w Miechowicach 1952 – wybór pierwszego seniora nowo utworzonej diecezji katowickiej Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego                                                                                                                

1994 – Sejm RP uchwala ustawę o stosunku państwa do kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Polsce

Róża Lutra – herb luteran                                                                                                               

Róża była herbem Marcina Lutra. W wielu krajach stała się symbolem Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego. W jej środku znajduje się czarny krzyż. Ma on przypominać, że wiara w Ukrzyżowanego może usprawiedliwiać. Chrystus ukrzyżowany ma być główną treścią życia i myślenia człowieka. Krzyż umieszczony jest w czerwonym sercu. To symbolizuje, że droga Chrystusa na krzyż była drogą miłości. Serce spoczywa w środku białej róży, która wskazuje na to, że wiara przynosi radość, pociechę i pokój, gdyż kolor biały jest kolorem duchów i wszystkich aniołów. Róża spoczywa na niebieskim tle. Kolor ten symbolizuje przyszłą radość w niebie. Całość otacza złoty pierścień którego kształt bez początku i końca przypomina, że sprawiedliwość w Królestwie Bożym trwać będzie wiecznie. W pierścień wpisane jest zawołanie „Vivit” – „On żyje”.

Pryncypia luteranizmu                                                                                                                         

Sola Fide (jedynie wiara) – podstawą zbawienia jest wiara, która nie wymaga dodatkowych działań ze strony człowieka i Kościoła.                                                                                         

Sola Scriptura (jedynie Pismo) – Biblia jest jedynym i nieomylnym kryterium oceny dogmatów, zasad moralnych i praktyk religijnych. Każde nauczanie musi się opierać jedynie na Biblii. Solus Christus (jedynie Chrystus) – Chrystus jest jedynym pośrednikiem pomiędzy Bogiem i człowiekiem. Droga do boga wiedzie tylko przez Chrystusa. Jest on jedyną głową Kościoła.                                                                                                                                              Sola Gratia (jedynie łaska) – wierzący zostaje zbawiony jedynie z iłski Bożej, niezależnie od uczynków. Zbawienia nie można zyskać przez zasługi. Dobre uczynki nie są zasługami, lecz owocami żywej wiary.

Protestant – ewangelik – luteranin                                                                                                  

Protestanci – chrześcijanie wywodzący się ruchów reformatorskich zapoczątkowanych w Kościele w XVI wieku: luteranie, kalwiniści, zielonoświątkowcy, baptyści, metodyści i inne wyznania.                                                                                                                                     

Ewangelicy – wierni tradycyjnych kościołów protestanckich: Ewangelicko – Augsburskiego, Ewangelicko – Reformowanego (kalwiniści) oraz Ewangelicko – Metodystycznego (inne grupy wyznaniowe określa się jako ewangelikalne).                                                                   

Luteranie – członkowie jednego z kościołów luterańskich (np. Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w RP), w których obowiązuje augsburskie wyznanie wiary, przedstawione na Sejmie Rzeszy w Augsburgu w 1530 roku.

Luterański rok kościelny                                                                                                                             Rok kościelny dzieli się na: Półrocze Pana i Półrocze Kościoła. W półroczu Pana obchodzi się najważniejsze święta, bezpośrednio związane z opisaną w Biblii historią zbawienia. Zaczyna się ono od pierwszej niedzieli Adwentu, a kończy niedzielą Trójcy Świętej. Największym świętem w ciągu całego roku jest Wielki Piątek, jako dzień w którym Jezus Chrystus zbawił człowieka przez swoją śmierć na krzyżu. W półroczu Kościoła obchodzi m.in. 25 czerwca Pamiątkę Wyznania Augsburskiego – wspomnienie odczytania w 1530 roku przed cesarzem Karolem V Wyznania Wiary na Sejmie w Augsburgu oraz 31 października Święto Reformacji dla wspomnienia dzieła zapoczątkowanego w 1517 roku przez Marcina Lutra.

Liturgia i obrzędowość                                                                                                                 

Kościoły luterańskie uznają za sakrament te święte czynności kościelne, w których pod widzialnym znakiem otrzymuje się niewidzialną łaskę Bożą oraz te, które zostały ustanowione przez samego Jezusa Chrystusa. Z tego powodu za sakrament uznaje się tylko chrzest i Komunię Św.                                                                                                           

Nabożeństwo luterańskie nie jest mszą (powtórzeniem ofiary krzyżowej Chrystusa) – zgodnie z doktryną Chrystus umarł raz i jest to niepowtarzalne. Punktami kulminacyjnymi nabożeństwa jest: Głoszenie Słowa oraz Sakrament Ołtarza. Najważniejszymi punktami kościoła są: ołtarz (tylko jeden), ambona i chrzcielnica.                                                                 

Pokuta nie jest sakramentem. Praktykuje się powszechną spowiedź wszystkich wiernych. Do spowiedzi indywidualnej można przystąpić na życzenie wiernego.                                                          

Nie ma sakramentalnego podziału na duchowieństwo i świeckich. Księża są sługami Słowa Bożego, udzielają sakramentów, prowadzą pracę duszpasterską. Parafia jest zarządzana wspólnie przez radę parafialną oraz proboszcza, który jest demokratycznie wybierany przez parafian spośród ordynowanych duchownych. Księża nie są zobowiązani do celibatu. Małżeństwo nie jest sakramentem. Dopuszczalne są rozwody i powtórne zawarcie małżeństwa.                                                                                                                                         

Nie praktykuje się kultu świętych, relikwii ani obrazów. Obrazy są dopuszczalne jako ilustracje wydarzeń z Pisma oraz często używane jako pomoce duszpasterskie i katechetyczne.

Otoczeni słowem                                                                                                                                      

Z zasady „Sola Scriptura” (tylko Pismo) wywodzi się z protestanckiego zamiłowania do otaczania się na co dzień cytatami z Pisma św. W wielu domach zdobią one ściany, są drukowane, kaligrafowane, a nawet haftowane. Często są to również różne pobożne sentencje czy fragmenty pieśni lub wierszy, nierzadko uzupełnione obrazkami. Z tego samego źródła wywodzi się zwyczaj rozdawania na spotkaniach (zwłaszcza w Adwencie) „wyroczków”, czyli cytatów z Pisma św. Popularne są również zgadywanki z Biblii – najczęściej w postaci gotowych zestawów z odpowiedziami, niekiedy również wykonywane ręcznie.

            Aby rozszyfrować biblijne cytaty niezbędna jest znajomość siglów biblijnych. Są to symbole cyfrowo-literowe, oznaczające kolejno tytuł księgi, rozdział i konkretny werset (…).

            Protestancki kanon biblijny, oparty w Starym testamencie na kanonie hebrajskim, różni się od katolickiego liczbą ksiąg (jest ich mniej). Aby prawidłowo odczytac skróty potrzebne jest protestanckie wydanie Biblii. W Polsce najpopularniejszym i najczęściej używanym przekładem jest Biblia Warszawska, zwana również „Biblią Ojców” lub „brytyjką”.

Ewangelicka kultura Słowa Zasada                                                                                             

„Sola Scriptura” (tylko Słowo) jest jednym z fundamentów wiary protestanckiej. Najważniejszą jej konsekwencją praktyczną było pojawienie się fali literatury religijnej w językach narodowych, u zaranie której leży dokonanie przez Marcina Lutra całościowego przekładu Biblii na język niemiecki z języków oryginalnych. Począwszy od najbardziej charakterystycznych – oprócz Biblii w języku narodowym – kancjonałów czy postylli, aż po najszerzej pojętą literaturę religijną, protestanta wyobrażamy sobie często jako człowieka z książką w ręku. Książka, zazwyczaj Biblia lub modlitewnik, wręczana jest podczas konfirmacji, która jest aktem włączenia w społeczność dorosłych współwyznawców.

Polscy luteranie wnieśli swój wkład w rozwój ojczystego języka i literatury, zwłaszcza przez kolejne wydania Biblii w języku polskim, postylle (zbiory kazań), kancjonały (śpiewniki), katechizmy, modlitewniki, a także liczne prace językoznawcze i leksykograficzne. Współcześnie w Polsce większość ewangelickiej produkcji wydawniczej skupia się w diecezji cieszyńskiej i katowickiej. Na terenie diecezji cieszyńskiej działa od 1991 roku największa oficyna wydawnicza „Augustana”, wydawca głównego organu prasowego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce – „Zwiastuna Ewangelickiego” oraz większości publikacji ewangelickich.

 

Od szkółki niedzielnej do chrześcijańskiej dojrzałości                                                                  

Luteranie przywiązują najwyższą wagę do religijnego wychowania młodego pokolenia. Szczególną formą tej pracy jest metoda szkółek niedzielnych. Idea ta wywodzi się z XVIII-wiecznej Anglii, gdzie prowadzono je początkowo z myślą o pracy z dziećmi najuboższymi i zagrożonych wykluczeniem społecznym. Wkrótce szkółki niedzielne stały się powszechną w wielu wspólnotach protestanckich formą duszpasterstwa najmłodszych.

Szkółki niedzielne odbywają się w trackie roku szkolnego równolegle do nabożeństwa. Dzieci uczestniczą w nabożeństwie niedzielnym wraz z rodzicami. Po liturgii wstępnej, podczas pieśni przed kazaniem, przechodzą do salki, gdzie odbywa się szkółka niedzielna. Nie jest „przechowalnią” dzieci, by nie przeszkadzały w kościele, ale czasem zarezerwowanym na „nabożeństwo”  dostosowane do wieku i percepcji dzieci. Dzieci zazwyczaj dzieli się na grupę młodszą i starszą (3 do 6 lat, 7 do 12 lat). Szkółka obejmuje różne formy pracy: rozmowy, naukę piosenek, lekcje biblijne, prace plastyczne i wiele innych.

W wieku 14-15 lat młodzi luteranie przystępują do konfirmacji. Jest to obrzęd (nie sakrament) potwierdzający osiągnięcie chrześcijańskiej dojrzałości, który przygotowuje do odważnego wyznawania swojej wiary we współczesnym świecie oraz godnego korzystania ze środków łaski Bożej dla zbawienia. Podczas uroczystego nabożeństwa konfirmanci zdają publicznie egzamin z wiedzy kościelnej, otrzymują błogosławieństwo poprzez nałożenie rąk przez księdza oraz modlitwę wszystkich zebraną, a także zostają przyjęci do wspólnoty poprzez podanie ręki. Od tego dnia przysługują konfirmantowi wszystkie prawa, musi też wypełniać obowiązki określone prawem kościelnym. Konfirmacja jest także dniem przystąpienia po raz pierwszy do Stołu Pańskiego.

 

Muzyka – preludium życia wiecznego                                                                                        

Ewangelickie zamiłowanie do śpiewu religijnego, wykonywanego przez całe zgromadzenie, odwołuje się wprost do idei śpiewania i grania na chwałę Bogu, wyrażonego na kartach Biblii. Marcin Luter uważał muzykę i śpiew za szczególny Boży dar, pocieszycielkę człowieka kształtującą jego postawę, radującą człowieka i Boga, a zasmucającą szatana. Zależało mu na tym, aby zbór mógł śpiewać, a przez to stawać się aktywnym współtwórcą nabożeństwa, odpowiadał na usłyszane Słowo Boże słowami wyśpiewanych pieśni. Sam był autorem pierwszego śpiewnika dla ludu. Ułożył też tekst i skomponował pieśń „Warownym grodem jest nasz Bóg”, powszechnie uważaną za hymn reformacyjny.                                                   \

Takie podejście do muzyki zaowocowało niezwykłym jej rozwojem i popularyzacją. Każda parafia ewangelicka obowiązkowo posiadać musiała kantora i organistę, regułą stały się chóry parafialne. Powszechne wśród wiernych, ze względu na bardzo dużą ilość wykonywanych pieśni, stały się kancjonały, czyli śpiewniki. Nieprzemijającym symbolem ewangelickiego umiłowania muzyki pozostaje postać kantora i organisty kościoła św. Tomasza w Lipsku – Jana Sebastiana Bacha.

(md)