JUBILEUSZOWA UROCZYSTOŚĆ WRĘCZENIA NAGRODY IM. AUGUSTINA WELTZLA „GÓRNOŚLĄSKI TACYT” W TWORKOWIE - LAUDACJA NA CZEŚĆ PROF. DR HAB. HALINY DUDAŁY

cz. 15 2017

 

JUBILEUSZOWA UROCZYSTOŚĆ WRĘCZENIA NAGRODY IM. AUGUSTINA WELTZLA „GÓRNOŚLĄSKI TACYT” W TWORKOWIE - LAUDACJA NA CZEŚĆ          PROF. DR HAB. HALINY DUDAŁY

Laudacje wygłosili prof. dr hab. Wacław GOJNICZEK, prof. dr hab. Zbigniew KADŁUBEK i prof. dr hab. Krzysztof ŁĘCKI.  

      Pierwszy z nich przybliżył postać prof. dr hab. Haliny DUDAŁY, dyr. Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach. „- Podstawą przyznania nagrody stała się jej książka „Clerus decanatus plesnesis w świetle protokółów kongregacji dekanalnych pszczyńskich z lat 1691-1756.” W 2014 toku zadzwonił do mnie dr Wojciech Szȁffer, który poprosił o korektę XVII –wiecznego tekstu pisanego w języku czeskim, a który miał być opublikowany w katalogu Archiwum Archidiecezjalnego. W krótkim czasie książka ukazała się. Wtedy poproszono mnie o poprowadzenie prezentacji, promocji tej książki. Właśnie wtedy poznałem i w ten sposób rozpoczęła się nasza znajomość i nasza przyjaźń naukowa.

Wspomniana książka Pani prof. to jest efekt wieloletnich  studiów. Szeroki charakter archiwalny przeprowadzony w archiwach w kraju i za granicą, ale przede wszystkim w archiwum Muzeum Archidiecezjalnego w Katowicach. Autorka wprowadziła do nurtu naukowego cenne materiały jakim są protokoły dekanatu pszczyńskiego 1691-1756 wraz z obszernym opracowaniem. Jest to bardzo duża publikacja, licząca 606 stron, składająca się z dwóch części – analityczna, opisuje dzieje dekanatu pszczyńskiego, a zwłaszcza okres kiedy spisywano wspomniane protokoły. Następnie omówiono duchowieństwo pszczyńskie, problemy ich życia codziennego, działalności duszpasterskiej, które rozpatrywano właśnie podczas zebrań dekanatu. Opisane zostały zagadnienia dotyczące nadużywania alkoholu, celibatu, gry w karty, wróżb, guseł, szatana, problemy z protestantami oraz Żydami. Tę część zamyka słownik biograficzny duchowieństwa pszczyńskiego obejmujący 108 biogramów. To jest absolutna nowość w naszym dorobku. Druga część to łacińska edycja protokołów.

Z całą pewnością publikacja ta stanowi postęp w badaniu dziejów Kościoła Katolickiego na Górnym Śląsku w epoce nowożytnej. To jest dzieło niezwykłe. Państwo Pszczyńskie znajdowało się w rękach protestanckiego rodu Promnitz, a leżało w państwie należącym do katolickich Habsburgów. Pod względem kościelnym wchodziło w skład diecezji małopolskiej, której większość znajdowała się na terenie Rzeczypospolitej. Ta książka z całą pewnością zalicza się do podstawowych publikacji dotyczących pszczyńskiego państwa stanowego. Świadczy również o niezwykłym warsztacie naukowym Pani prof. Z łatwością czyta źródła z epoki, interpretuje materiał źródłowy, ustala i komentuje fakty historyczne oraz rekonstruuje proces dziejów. Pomaga jej w tym znajomość języków; czeskiego, niemieckiego i ulubionej łaciny. Ma przysłowiowego nosa archiwalnego  i szybko potrafi odnaleźć potrzebne jej archiwalia w Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach.

Ukończyła I LO im. Mikołaja Kopernika w Katowicach, studiowała na Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, gdzie otrzymała tytuł magistra historii nadany przez Radę Wydziału Historii Kościoła na podst. pracy magisterskiej „Dzieje klasztoru św. Marcina Sióstr Karmelitanek Bosych w Krakowie 1612-1711” , którą napisała pod kierunkiem ks. prof. dr hab. Jana Związka. Jeszcze przed zakończeniem studiów w 1989 podjęła pracę zawodową w archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach. Cały czas kontynuowała badania naukowe. Ukoronowaniem tych badań stała się rozprawa doktorska „Edukacja historyczna ludności Rejencki Opolskiej 1848-1911” napisana pod kierunkiem ks. prof. dr hab. Jerzego Myszora. Stopień doktora nauk humanistycznych został jej nadany w 1996 roku przez Akademię Teologii Kościelnej w Warszawie.

Kolejne ważne wydarzenie w jej życiu – w 1997 roku objęła funkcje rektora Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach. Od tego roku aż do dzisiaj odpowiada za zasób archiwalny Kościoła Katolickiego na Górnym Śląsku. Można powiedzieć, że w jej rękach spoczywa sumienie minionych pokoleń duchownych i wiernych. Efektem jej pracy było uporządkowanie kilkunastu zespołów archiwalnych, utworzenie pracowni naukowej  co niewątpliwie ułatwiło korzystanie z tych zasobów. Zajęła się komputeryzacja i digitalizacją zbiorów. Przygotowała kilka wystaw archiwalnych. Względy zawodowe przyczyniły się do tego, że uczestniczyła w pracach dwóch komisji historycznych  działających w ramach procesów beatyfikacyjnych na szczeblu diecezjalnym w latach 1991-92 w procesie beatyfikacyjnym ks. Emila Szramka oraz w latach 2003-15 jako Przewodniczącego Komisji Historycznej w procesie beatyfikacyjnym ks. Jana Machy. Przez dwa lata akademickie od 2006 do 2008 była wykładowcą w Instytucie Studiów Społecznych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Raciborzu. Nagradzana dzisiaj książka stała się podstawą jej starań o uzyskanie habilitacji. 05 lipca 2016 roku Rada Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego nadała jej stopień  dr habilitowanego nauk humanistycznych.

Na dorobek składają się 3 monografie, jedna praca zbiorowa i jeden przewodnik, 61 artykułów naukowych oraz kilkadziesiąt artykułów popularnonaukowych. Przeglądając bibliografię prac można zauważyć, że koncentruje się na 5 polach badawczych powiązanych z dziejami Górnego Śląska – ochrona i opracowanie zasobów kościelnych, dzieje Kościoła Katolickiego na Górnym Śląsku od XVII do XX wieku, genealogia społeczeństwa śląskiego, edukacja historyczna oraz kształtowanie się świadomości historycznej Górnoślązaków w XIX wieku, historia Żydów na Górnym Śląsku od XVII – XX.

Odnosząc się do pierwszego pola badawczego należy stwierdzić, że jest to związane z pracą w Archiwum Archidiecezjalnym. Na dorobek ten składają się teksty, które można podzielić na dwie grupy – studia poruszające zagadnienia zarządzenia i digitalizacji zbiorów. Opracowania te napisała z Julią Dziwoki i zostały opublikowane w najlepszych polskich czasopismach archiwalnych. Do drugiej grupy należą teksty poświęcone Archiwum Archidiecezjalnemu, kancelarii Biskupiej Stanisława Adamskiego, organizacji działalności Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach, kancelarii górnośląskich parafii, źródłom i dziejom Generalnego Wikariatu w Cieszynie, dziejom Caritasu Archidiecezji Katowickiej. Niewątpliwie najważniejszym wydawnictwem dla tego pola badawczego jest wydana w 2013 roku książka przygotowana wspólnie ze wspomnianym Wojciechem Szȁfferem „Księgi metrykalne z Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach”.

Kolejne – drugie - pole badawcze zapoczątkowane jest od studiów w Krakowie. Badania te kontynuuje do dzisiaj. Niewątpliwie miejsce pracy sprzyja jej badaniom, ma bowiem nieograniczony dostęp do podstawowych archiwaliów Kościoła Katolickiego na Górnym Śląsku. Pierwsze publikacje wydała jeszcze jako studentka. Był to artykuł „Wykaz listów pasterskich ks. bp. Herberta Bednorza”, napisana wraz z ks. Józefem Wawrzyszkiem i opublikowana na łamach „Śląskich studiów historyczno – teologicznych”. Później drukowała szereg biografii z Górnego Śląska, który zamieściła w „Słowniku biograficznym katolickiego towarzystwa XIX wieku i XX wieku” oraz w „Słowniku duchownych polskich XX wieku”. Pisała kolejne teksty dotyczące duchowieństwa w Bieruniu i w Chełmie. Niewątpliwie najważniejszym osiągnięciem tego pola badawczego jest książka habilitacyjna. Pani profesor zamiast spokojnie poczekać na wynik postępowania habilitacyjnego z wielką werwą zabrała się do dalszej pracy. Już w kilka miesięcy została zorganizowana interdyscyplinarna konferencja naukowa poświęcona jednemu woluminowi księgi metrykalnej, który wrócił z głębokiej konserwacji. Po kilku miesiącach ukazała się pod jej redakcją książką „Tajemnice kompaturek. Księga metrykalna z Mszany 1638-1775”. W książce tej widać, że przez pryzmat jednej księgi potrafi pokazać skomplikowane dzieje Górnego Śląska. Nadal aktywność jest bardzo duża. Właśnie dzisiaj dostałem kolejną książkę, która została wydana z miesiąc temu. Jest to książka napisana  prof. Beatą Gaj „Łacińskie epigrafy ks. Gotfryda Karola Eichbergera z Bojszów”.

Przejdźmy do trzeciego pola badawczego. Spod pióra Pani profesor wyszło kilka tekstów genealogicznych. Chciałem zwrócić uwagę na artykuł poświęcony szlacheckiej rodzinie Arco oraz na artykuł, który napisała z Julią Dziwoki. Panie przeanalizowały wpisy do metryk z 1865 roku z  terenu dzisiejszych Katowic. Najcenniejszym opracowaniem z tego pola badawczego jest „Genealogia Kardynała Augusta Hlonda”, w której zweryfikowała wiadomości nt. pochodzenia Kardynała.

Czwarte pole badawcze obejmuje tematykę dotyczącą edukacji historycznej oraz kształtowania świadomości historycznej Górnoślązaków w XIX wieku. Zainteresowania tą tematyką pojawiły się po rozpoczęciu pracy w Archiwum Archidiecezjalnym i w związku  z prowadzonymi pracami w komisji historycznej w procesie beatyfikacyjnym ks. Emila Szramka, w ramach których przygotowała ekspertyzę jego poglądów społeczno – politycznych. W efekcie powstało nt. temat kilka artykułów. Efektem była praca doktorska z 1997 roku, a w 1998 roku została opublikowana w warszawskim wydawnictwie „Societa”  - „Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w latach 1848-1914”.

I ostatnie pole badawcze dotyczy Żydów górnośląskich. Ta problematyk pojawiła się podczas prac nad edukacją historyczną Górnoślązaków. Co jest oczywiste Żydzi stanowili część ówczesnego społeczeństwa górnośląskiego. Na ten temat powstało kilka artykułów, które pojawiły się  szerszych opracowaniach nt. Żydów w Katowicach i w Królewskiej Hucie. Cenne są również biogramy kilku rabinów. Szczególne znaczenie posiadają badania nad asymilacją górnośląskich Żydów prowadzone w oparciu o zgromadzony w Archiwum Archidiecezjalnym księgi metrykalne. Zaowocowały one całą serią artykułów dot. konwersji Żydów na katolicyzm  od XVII do początków XX wieku.

       Po wręczeniu nagrody przez Przewodniczącego RAŚ – dr Jerzego GORZELIKA i przedstawicieli Kapituły – prof. dr hab. Halina DUDAŁA powiedziała: „ - Myślę, że historycy to taki rodzaj badaczy, ludzi, którzy rzadko są rozpoznawalni. Jak słuchałam tej laudacji prof. Wacława GOJNICZKA pomyślałam sobie: >jaki nudny ten mój życiorys<. Przez cały czas kręciłam się wokół archiwum i źródeł archiwalnych. Jak to może być możliwe, że po drodze pojawiły się artykuły, a co więcej – książki. Książka, którą Kapituła zdecydowała się nagrodzić z mojego punktu widzenia jest zaproszeniem do myślenia o Śląsku. Tak naprawdę po wielu latach mam właśnie takie ogromne pragnienie. To jest zaproszenie do wyjścia 300 lat wstecz, zaproszenie by przekroczyć granicę, znaleźć się w zupełnie innej rzeczywistości. Spróbować popatrzeć oczami tych ludzi, którzy stworzyli tak wyjątkowe źródło jakim jest „Protokolarz pszczyński” na Śląsk, jego kulturę, posłuchać jakim językiem oni mówili. W polskich archiwach kościelnych zachowało się tylko 5 takich protokolarzy. Natomiast ewenementem jest to, że dwa pochodzą ze Śląsku – z dekanatu pszczyńskiego i dekanatu bytomskiego. Ewenementem pszczyńskim jest język. Dominuje tutaj moja ukochana łacina, ale są też cudowne fragmenty z językiem polskim, pojawia się wiele czechizmów, pojawiają się wyrażenia gwarowe. Dla każdego, kto jest zainteresowany  i kocha Śląsk to jest to taka niesamowita przygoda. (…)” 

Mirella DĄBEK