500 LAT EWANGELICYZMU Z PERSPEKTYWY KATOWIC

maj 17 2017

500 LAT EWANGELICYZMU  Z PERSPEKTYWY KATOWIC

 

 

16 maja w Muzeum Historii Katowic odbyła się prelekcja otwarta „500 lat ewangelicyzmu z perspektywy Katowic”. Jej organizatorem było Koło Historyczne Uniwersytetu III Wieku, którego Przewodniczącym jest Jerzy CZOGAŁA  - należący do zaprzyjaźnionego ze Ślōnskōm Ferajnōm Związku Ślązaków. Nic więc dziwnego, że w programie wykładów Uniwersytetu III Wieku znajdziemy wiele tych dotyczących dziejów i literatury Śląska czy ślōnskij gŏdki. Miło nam również poinformować, iż Jerzy CZOGAŁA wygrał plebiscyt „Dziennika Zachodniego” – „Aktywny senior.” Gratulujemy !

POCZĄTKI REFORMACJI

Kościół ewangelicki obchodzi niezwykle ważną rocznicę – 500 lat Reformacji. Z jęz. łacińskiego reformatio znaczy „ponowne ukształtowanie.” Reformacja nieodzownie łączy się z postacią Martina LUTHRA, który 31 października 1517 roku na drzwiach kościoła w Wittenberdze przybił 95 tez. Musimy jednak pamiętać, że już wcześniej w Kościele Katolickim zaczęły pojawiać się ruchy reformatorskie. Takim był niewątpliwie husytyzm, który funkcjonował w Czechach. Ziarno reformacji zostało zasiane już w średniowieczu, w XII i w XIII wieku, kiedy działali waldensi.

31 października 1517 roku w Rzeszy Niemieckiej mnich augustianin (zakon eremicki funkcjonujący wg reguły św. Augustyna), katolik – Martin LUTHER przybił na drzwiach kościoła w Wittenberdze 95 tez. Miało to na celu wywołać polemikę, były to pewne propozycje do przemyślenia. Prelegent stwierdził, że obala mit jakoby głównym powodem wystąpienia Martina LUTHRA była sprzedaż odpustów, mających swój cennik. Była to raczej kropla, która przepełniła czarę goryczy. Zatem 95 tez nie dotyczyło tylko opustów. Martin LUTHER nie zamierzał robić rewolucji religijnej, chciał jedynie doprowadzić do pewnej polemiki i dyskusji. Kiedy został potępiony przez papieża w bulli, publicznie ją spalił. Tym samym podeptał autorytet papieża. Jego działalność nie mogłaby być kontynuowana i nie mogłaby rozwijać się tak dynamicznie, gdyby nie mecenat polityczny zapewniony przez Fryderyka III z Wettynów, zwanego Mądrym – arcymarszałka Rzeszy Niemieckiej i elektora Saksonii, który miał prawo wyboru cesarza. To on właśnie uratował Martina LUTHRA, ukrył go. Przebrał go w strój rycerza i ukrył w zamku w Wartburgu, gdzie kontynuował pracę.

PROTESTANCI OD 1529 ROKU

Obecnie używamy zamiennie określeń ewangelicy i protestanci. Natomiast początkowo na zwolenników Luthra mówiono „reformatorzy”. W 1529 roku na Sejmie Rzeszy uchwalono zakaz szerzenia nowych poglądów. Wówczas to 6 książąt i 12 reprezentacji wielkich miast niemieckich uroczyście złożyło protest. I właśnie od tego momentu zwolenników Luthra zaczęto określać jako „protestantów.” Protestantyzm jest szerszym pojęciem, określa tych wszystkich, którzy identyfikują się z myślą Luthra. Musimy pamiętać, że wyznań protestanckich są setki. Natomiast ewangelicyzm to pojęcie węższe. Obecnie w protestantyzmie najliczniejsze są 3 związki wyznaniowe: Kościół Ewangelicko – Augsburski (luteranie), Kościół Ewangelicko – Reformowany (kalwini) i Kościół Ewangelicko – Metodystyczny. Protestantami są również: baptyści, adwentyści dnia siódmego, Zbory Łaski. W Katowicach mamy 11 kościołów protestanckich, w tym dwa największe to luteranie i metodyści.

Skąd się wzięła nazwa Kościół Ewangelicko – Augsburski?  Ewangelicki – od Ewangelii, z której – według Luthra – płynie łaska Jezusa. Augsburski – od bawarskiej miejscowości Augsburg, w której w 1530 roku doszło do konfesji. Cesarz widząc zamieszanie religijne,  chciał uspokoić sytuację i zaprosił obie strony konfliktu, by wytłumaczyły dzielące ich różnice. To wydarzenie jest bardzo ważne w historii Kościoła. Po raz pierwszy doszło do publicznego odczytania oficjalnego, skodyfikowanego dokumentu, w którym tłumaczono zasady nowego wyznania.

W 1517 roku, czyli podczas wystąpienia Martina LUTHRA w Wittenberdze, Górny Śląsk należał do Czech, a władcą Czech był Ludwik Jagielloński. Jego kraj borykał się z problemami wewnętrznymi (silna opozycja) i zewnętrznymi (wojna z Turcją). Dla niego spory religijne były kwestią drugorzędną. Pierwsze pisma wydane przez Martina LUTHRA drukowano już rok po jego wystąpieniu we Wrocławiu. Czechy należały wtedy do Rzeszy Niemieckiej, zatem przepływ myśli  odbywał się między Górnym Śląskiem, Czechami i Niemcami.

Na Dolnym Śląsku doszło do żywiołowego przyjmowania nowej wiary. Najczęściej na rubieżach cywilizacji, czyli w górskich miejscowościach sudeckich, w których osiedlali się prześladowani wyznawcy różnych odłamów katolicyzmu. Tutaj nie sięgała władza. Nurt nawiązujący do husytyzmu przyjął się bardzo szybko. Już w 1523 roku główna parafia katolicka stała się protestancka. Tutaj na nowe wyznanie przeszła szlachta i mieszczaństwo.

CZYJ KRAJ, TEGO RELIGIA

W 1526 roku Śląsk dostał się pod panowanie Habsburgów, którzy wyraźnie i jasno opowiadzieli się po stronie katolicyzmu. Działania monarchy prowadziły do ograniczenia wpływów Martina LUTHRA. Wybuchły wojny religijne, które pokazały, że obie strony mają wyrównane siły. W 1555 roku został podpisany pokój w Augsburgu pomiędzy cesarzem Karolem V a protestanckimi książętami Rzeszy. Została wprowadzona zasada „Cuius regio, eius religio” (Czyj kraj, tego religia). Krótko mówiąc – to władca decydował jakie wyznanie obowiązuje w jego państwie. Ten dokument po raz pierwszy prawnie uznawał luteran.

Trzeba jednak pamiętać, że od samego początku ruch protestancki nie był jednolity. Wynikało to z tego, że każdy wierny może po swojemu interpretować Biblię. Pojawił się Jan KALWIN – filozof, teolog, który inaczej interpretował Biblię. Jego wyznawców nazywano kalwinami, a wyznanie – helweckim, ponieważ działał w Genewie. Kalwinów określa się również – ewangelicy reformowani. Pokój w Augsburgu ich nie uwzględniał. Co ciekawe byli prześladowani nie tylko przez katolików, ale również przez luteran. Kalwini zyskali ogromną popularność w Polsce, a przechodziła na nią głównie szlachta. Dlaczego? Nowe wyznanie było dla niej atrakcyjne z kilku powodów. Po pierwsze – Jan KALWIN mówił o predestynacji, czyli już w momencie urodzenia los człowieka jest określony przez Boga, który wie czy ktoś będzie zbawiony czy też potępiony. Dobre lub złe uczynki to tylko potwierdzenie woli Boga. U luteran i katolików człowiek musi zasłużyć na zbawienie. Szlachcic od urodzenia był predestynowany do rządzenia, a zatem tutaj upatrywano analogii – predestynacja do rządzenia i zbawienia. Po drugie – w kalwińskich zborach panowała demokracja. Wyboru pastora dokonywano we wspólnym gronie, w którym nie było chłopów. W innym przypadku – szlachta musiałaby słuchać pastora, o wyborze którego decydowaliby również chłopi. 

Król Czech – Ferdynand Habsburg decydował o wyznaniu tylko tam, gdzie rządził bezpośrednio. Czechy dzieliły się na lenne księstwa, a zatem to ich władcy mieli głos decydujący w tej sprawie. W 1532 roku księciem opolsko – raciborskim został luteranin Jerzy Hohenzollern. W Bytomiu całe parafie przechodziły na nowe wyznanie. W II poł. XVI wieku w Mikołowie znikła parafia katolicka. Również wokół Katowic proces przebiegał bardzo żywiołowo. Jedynie w Mysłowicach i związanych z nimi wsiach luteranizm nie zyskał na popularności. Również w Bogucicach zachowała się parafia katolicka. Większość właścicieli dóbr katowickich była wyznania protestanckiego, prawdopodobnie również kuźnik Andrzej, zwany Boguckim, który w 1580 roku założył wieś Katowice. Luteraninem był najprawdopodobniej Walenty Roździeński autor znanego dzieła „Officina ferraria”. Południowa część Katowic należała do Ziemi Pszczyńskiej, do Wolnego Państwa Stanowego, w którym od 1546 roku panowała dynastia Promnitzów. Baltazar Promnitz, biskup wrocławski, był bardzo tolerancyjny, dlatego na Ziemi Pszczyńskiej szybko rozpowszechniło się tutaj nowe wyznanie. Ciekawy jest przypadek Księstwa Cieszyńskiego, w którym mimo tego że wiele razy zmieniała się sytuacja mieszkańcy zawsze stali po stronie Kościoła Ewangelickiego.

KOŚCIOŁY POKOJU I KOŚCIOŁY ŁASKI

Kościół Katolicki przystąpił do kontrreformacji, postanowił odzyskać wyznawców. W latach 1545-63 w Trydencie obradował IX Sobór Powszechny. Zebrani kardynałowie mogli wybrać jedną z dwóch dróg – albo częściowo przyznać rację luteranom albo też w sposób zdecydowany odciąć się od nich. Wybrali tę drugą możliwość. Nastąpiło zaostrzenie spraw teologicznych i doktryny. Od 1563 roku rozpoczęła się kontrreformacja i stopniowe ograniczanie praw luteran. Cesarz miał potężną siłę polityczną, dzięki której zaczął odzyskiwać kościoły i parafie.

W latach 1618-48 trwała wojna trzydziestoletnia. Nie była to wojna religijna jak się powszechnie uznaje. Wybuchła z powodów politycznych i gospodarczych, ale wykorzystano kwestie wyznaniowe. Religia została wplątana w wojnę, dlatego z czasem uznano, iż jest to krwawy konflikt religijny. Dotarł on również na Śląsk, do Katowic. Np. w Piotrowicach doszło do bitwy między wojskami biskupa krakowskiego a siłami szwedzkimi. W miejscu, gdzie rzekomo zostali pochowani skandynawscy żołnierze, stoi kapliczka szwedzka. Podobne znajdziemy w Lędzinach i w Mikołowie. W 1648 roku doszło do zawarcia pokoju westfalskiego, jego warunki zostały podpisane w Mȕnster i w Osnabrȕck. Powrócono do zasady z 1555 roku „Cuius regio, eius religio” (Czyj kraj, tego religia). Po raz pierwszy uznano kalwinów. Na swoich śląskich ziemiach cesarz pozwolił mieszkańcom pozostać przy wierze luterańskiej. Wyraził zgodę na budowę trzech kościołów pokoju – w Świdnicy, Jaworze i Głogowie. Do dnia dzisiejszego zachowały się dwa pierwsze, które są wpisane na listę UNESCO. Świątynia w Głogowie spłonęła.

Cesarz co prawda osłabł politycznie, ale nadal militarnie i gospodarczo był potężnym władcą. Stopniowo zaczął łamać warunki pokoju westfalskiego, którego gwarantem była Szwecja. Na początku XVIII wieku król szwedzki – Karol XII – wykorzystał sytuację religijną na Śląsku. Postawił Habsburgom ultimatum. W 1707 roku podpisano pokój w Altranstädt (Saksonia), na mocy którego zwrócono luteranom to, co im zabrano. Cesarz wybudował 6 kościołów łaski. Kanclerz Szwecji chwalił się, że po wojnie trzydziestoletniej wybudowano jedynie 3 kościoły pokoju, a im udało się bez konfliktu doprowadzić do budowy 6 kościołów łaski. W 1709 roku powstała m. in. świątynia w Cieszynie. Kościół Jezusowy, bo taką nosił nazwę, był kościołem parafialnym dla luteran z Katowic. Z uwagi na odległość nie brali udziału we wszystkich nabożeństwach, ale przybywali na najważniejsze święta religijne.

W 1742 roku w wyniku wojen między Austrią a Prusami Górny Śląsk przeszedł w ręce Prus, w których rządziła luterańska dynastia Hohenzollernów. Nic zatem dziwnego, że to protestantyzm stał się uprzywilejowanym wyznaniem. Wkrótce powstały nowe świątynie, m. in. w 1746 roku wybudowano kościół w Pszczynie (dla luteran z południowej części Katowic)  i w 1770 roku w Tarnowskich Górach (dla wyznawców z północnej części). Parafie ewangelickie zaczęły stopniowo zbliżać się do Katowic. W Hołdunowie, dzisiejszej dzielnicy Lędzin, powstała wspólnota kalwińska. W połowie XVIII wieku panująca w Państwie Pszczyńskim rodzina Anhalt – Köthen przeszła na kalwinizm. W tym czasie w Polsce rozpoczęły się czasy nietolerancji religijnej. We wsi Kozy pod Białą mieszkali kalwini, którzy doznawali wielu szykan ze strony polskich władz. Książę pszczyński postanowił im pomóc i sprowadzić na swoje ziemie. Nocą wysłał oddział huzarów. Pod ich eskortą 67 rodzin, w sumie 313 osób, przeszli przez granicę do Hołdunowa.

Z wojen napoleońskich Prusy wyszły zwycięsko, ale sukces przepłaciły osłabieniem gospodarczym. Friedrich Wilhelm III postanowił umocnić struktury państwa. W jego kraju dominował protestantyzm. Król był zwierzchnikiem kościołów protestanckich w państwie i postanowił to wykorzystać. W 1818 roku ogłosił powstanie Ewangelickiego Kościoła Unijnego łączącego luteran i kalwinów. Nie wszyscy się na to zgodzili. Wyłamała się grupa luteran, która utworzyła Staroluterski Kościół w Prusach. Ewangelicki Kościół Unijny funkcjonował na Śląsku w latach 1818-1947. Władze PRL rozwiązały go, majątek przekazano powstałemu Kościołowi Ewangelicko – Augsburskiemu w Polsce.

Obecnie w Katowicach mieszka 10 kalwinów. Należą do kościoła w Bełchatowie. W najważniejsze święta odwiedza ich ks. biskup Kościoła Ewangelickiego – Reformowanego - Marek IZDEBSKI. Metodyści (200 osób) mają swoją siedzibę na ul. Reymonta w Katowicach. W latach 1922-75 korzystali z kamienicy na ul. Francuskiej, która do nich należała. Obecnie w Katowicach mieszka 1000 luteran (800 należy do parafii Zmartwychwstania Pańskiego, 200 – do szopienickiej parafii Zbawiciela). Luteranami byli założyciele Katowic – Richard HOLTZE (pierwszy Przewodniczący Rady Miejskiej) i Friedrich GRUNDMANN oraz właściciel dóbr katowickich – Hubert von TIELE – WINCKLER. Natomiast Franz von WINCKLER i jego córka Valeska byli katolikami.

 

Wykładu wysłuchała: Mirella DĄBEK                                                           

Śródtytuły pochodzą od: md