500 LŎT REFORMACJI NA ŚLŌNSKU - 500 LAT REFORMACJI NA ŚLĄSKU - I CZĘŚĆ

maj 1 2017

500 LAT REFORMACJI NA ŚLĄSKU

 

W 1526 roku, czyli zaledwie dziewięć lat po wystąpieniu Marcina Lutra w miasteczku Wittenberga książę legnicki Fryderyk II założył pierwszy protestancki uniwersytet w Europie. Książę śląski - margrabia Jerzy z frankońskiej linii Hohenzollernów należał do sygnatariuszy „Konfesji Augsburskiej” z 1530 roku, która jest do dzisiaj jednym z najważniejszych dokumentów wyznania wiary w Kościołach luterańskich. To tylko niektóre z faktów świadczące jak wielkie znaczenie miała na Śląsku reformacja.

W ramach projektu „Reformacja w Europie Środkowo - Wschodniej” dwie placówki  -  Schlesische Museum zu Görlitz oraz Deutsches Kulturforum östliches Europa z Poczdamu przygotowały wystawę „500 lat protestantyzmu na Śląsku. Wierni w drodze, leśni kaznodzieje, dzieci w modlitwie”. Ekspozycja powstała przy współpracy: Diecezji Wrocławskiej, Katowickiej i Cieszyńskiej Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Polsce. Można ją było oglądać do 30 kwietnia w Bibliotece Śląskiej. Doskonale też wpisała się w trwające obchody 500 – lecia reformacji na Śląsku. Na 15 banerach zaprezentowano historię kościoła od momentu ogłoszenia przez Martina LUTHRA 31 października 1517 roku w miasteczku Wittenberga nad Łabą 95 tez o handlu odpustami aż do współczesności. Wystąpienie to autorzy wystawy określili mianem „rewolucji kulturowej”, która zmieniła Europę i świat. Wystawa pokazała również, że nie byłoby takiej historii Śląska bez reformacji i nie byłoby takiej historii reformacji bez Śląska.

 

Ponieważ ekspozycja ma ogromną wartość naukową postanowiliśmy przepisać wszystkie informacje, które znalazły się na banerach. Natomiast ci, którzy chcieliby zobaczyć wystawę na żywo to jest jeszcze taka szansa w tym roku. Zawita ona do Legnicy, Opola, Świdnicy i Wrocławia. Informacje dotyczące terminów można znaleźć na stronie www. schlesisches-museum.de 

500 LAT PROTESTANTYZMU NA ŚLĄSKU

 

Przed pięciuset laty, 31 października 1517 roku, w miasteczku Wittenberga nad Łabą Marcin LUTER ogłosił 95 tez o handlu odpustami, zapoczątkowując rewolucję kulturową, która ogarnęła całą Europę. Reformacja zmieniła relację człowieka do Boga, Kościoła oraz zwierzchności.

            Śląsk jako jeden z pierwszych krajów przyjął reformację. Przez ponad dwieście lat spory katolicyzmu i protestantyzmu kształtowały dzieje tych ziem. W okresie kontrreformacji śląscy luteranie zachowali swą wiarę. Imponującymi świadectwami ich walki o przetrwanie są kościoły pokoju i kościoły łaski. Ostatecznie zwyciężyła tolerancja – Śląsk stał się regionem dwuwyznaniowym.

            W XX wieku totalitarne i wrogie Kościołom reżimy postawiły chrześcijan obu wyznań przed zupełnie nowym wyzwaniem. W następstwie narodowego socjalizmu, wojny i przesunięcia granic na zachód Śląsk stał się polski. Od momentu wygnania ludności niemieckiej i przybycia polskich osadników ziemie te mają zdecydowanie katolickie oblicze.

            Niewielki Kościół Ewangelicko – Augsburski w Polsce przejął rolę zarządcy protestanckiej spuścizny. Ze strony niemieckiej od lat sześćdziesiątych Kościół Ewangelicki i protestanci ze Śląska podejmowali ostrożne próby nawiązania na nowo kontaktów. Jednak dopiero po 1989 roku możliwa stała się otwarta debata i współpraca polsko – niemiecka.

Ochrona wspólnego protestanckiego dziedzictwa na Śląsku zajmują się zarówno Kościoły, jak i muzea, naukowcy, samorządy czy stowarzyszenia  i osoby prywatne. Wiele dawnych kościołów ewangelickich otoczono opieką jako świątynie lub pomniki kultury i znowu tętni w nich życie.

 

REFORMACJA WŚRÓD MIESZCZAN

W kwietniu 1524 roku we Wrocławiu panowało wielkie wzburzenie. Powołany właśnie przez radę miejską na kapłana kościoła św. Marii Magdaleny znany humanista Johann HESS podczas debaty publicznie opowiedział się za Lutrem, ekskomunikowanym przez papieża.

Przed zajęciem stanowiska w sporze o Lutra Hess długo się wahał. Teraz w ciągu kilku miesięcy wraz z Ambrosiusem MOIBANUSEM, kapłanem z kościoła św. Elżbiety, przeprowadził we Wrocławiu reformację. Zmienił formę nabożeństwa, wprowadził nowy śpiewnik oraz uporządkował szkolnictwo i działalność dobroczynną. Wrocławscy reformatorzy reprezentowali umiarkowany kurs i chcieli uniknąć rozłamu z Kościołem rzymskokatolickim.

Podobnie jak we Wrocławiu, również w innych miastach Śląska mieszczanie i rajcy domagali się przejęcia reformy Lutra: kazań w miejscowym – niemieckim lub polskim – języku, zniesienia celibatu, kultu świętych i praktyk odpustowych, a także Wieczerzy Pańskiej z kielichem dla świeckich.

Przez wieki Wrocław był miejscem pokojowego współ istnienia protestantów i katolików, chociaż nie zawsze obywało się bez konfliktów. Współczesny Wrocław kontynuuje tę tradycję: w „Dzielnicy Wzajemnego Szacunku” spotykają się Żydzi i chrześcijanie wyznania katolickiego, ewangelickiego i prawosławnego.

Główne ośrodki reformacji – obie stare świątynie mieszczan od stuleci kształtują oblicze Starego Miasta. W kościele św. Marii Magdaleny mieści się dzisiaj katedra starokatolickiej diecezji wrocławskiej. Bazylika św. Elżbiety po wojnie znalazła się przejściowo pod opieką polskiego Kościoła ewangelickiego. 30 czerwca 1946 roku po raz ostatni wygłoszone tu zostało kazanie w języku niemieckim. Od tego czasu jest to katolicki kościół garnizonowy.

 

REFORMACJA WŚRÓD KSIĄŻĄT

Nauki Marcina Lutra wkrótce znalazły wpływowych zwolenników wśród książąt śląskich. Zwłaszcza władcy z dynastii Piastów, kierując się zarówno przekonaniami religijnymi, jak i polityczną kalkulacją wprowadzali na swych ziemiach reformację. Jednym z nich był książę Fryderyk II legnicki, najpotężniejszy podówczas władca na Śląsku. W sporze z królem Ferdynandem I Habsburgiem szukał zbliżenia z brandenburskimi Hohenzollernami.

Margrabia Jerzy z frankońskiej linii Hohenzollernów uchodził za najważniejszą podporę protestantyzmu na Śląsku. Dzięki układom sukcesyjnym z ostatnimi książętami piastowskimi – opolskim i raciborskim – zdobył rozległe posiadłości na Górnym Śląsku. Jako jedyny książę śląski należał do sygnatariuszy „Konfesji Augsburskiej”  z 1530 roku, do dzisiaj jednego z najważniejszych dokumentów wyznania wiary w Kościołach luterańskich.

Śląsk leżał na terytorium Korony Czeskiej i od 1526 roku rządzili nim katoliccy Habsburgowie. Bezpośrednio podlegała im tylko jednak część Śląska – tzw. księstwa dziedziczne. Na pozostałych ziemiach władzę sprawowały niezależne dynastie książęce, najczęściej protestanckie.

Za sprawą Jerzego Pobożnego (1484-1543), margrabiego Brandenburgii i Ansbachu niemal cały Górny Śląsk przez kilka dziesięcioletni pozostawał ewangelicki.

Legnica pod rządami Fryderyka II (1480-1547) stała się szeroko promieniującym ośrodkiem reformacji na Śląsku. W 1526 roku książę założył tu pierwszy protestancki uniwersytet w Europie. Przetrwał on zaledwie kilka lat.

Słynny obraz Jana Matejki „Hołd pruski” przedstawia Albrechta Hohenzollerna, wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego, klęczącego przed królem Polski Zygmuntem Starym. W roli świadków występują śląscy książęta: Jerzy Pobożny i Fryderyk II legnicki, brat i szwagier Albrechta.

Prawo regulacji spraw kościelnych („ius reformandi”) przysługiwało zasadniczo tylko władcy kraju, a więc królowi Czech. Śląscy książęta ogłaszali jednak wielokrotnie porządek kościelny dla swych ziem. Uczynił to również piastowski książę Wacław III Adam (1524-79), który wprowadził reformację w księstwie cieszyńskim.

ŻYCIE PROTESTANCKIE

Reformacja zmieniła kształt nabożeństw, wystój kościołów i całość kościelnego życia. Luter nauczał, że poprzez chrzest i wiarę każdy chrześcijanin ma dostęp do sakramentów i nie potrzebuje pośrednictwa kapłana. Ksiądz protestancki jest duszpasterzem oraz nauczycielem i żyje wraz ze swą rodziną pośrodku wspólnoty wiernych. W nabożeństwie centralne miejsce zajmuje słowo: kazanie i czytanie z Pisma św. w miejscowym języku, a także pieśni śpiewane wspólnie przez wiernych. Protestancki Śląsk zasłynął szeroko pieśniami kościelnymi. Wygląd kościołów zmieniał się powoli. Średniowieczne ołtarze świętych pozostały początkowo nienaruszone. Nowe malowidła ołtarzowe przedstawiały życie i działalność Chrystusa. Reformacja na Śląsku znalazła zwolenników zarówno wśród Niemców, jak i Polaków. Oba miejscowe języki wkroczyły do kościołów. Wiele ewangelickich zborów utrzymywało posadę dla duchownego, zwanego „pastor polonicus”, który kazania wygłaszał po polsku.

Sztuka umierania- w  XVII wieku również na Śląsku rozwinął się rodzaj „protestanckiej Bożej roli”. Inskrypcje na nagrobkach wzywały do nawrócenia i modlitwy. Dzięki obywatelskiej inicjatywie i konserwatorom zabytków cmentarz w Kożuchowie przetrwał falę dewastacji w latach siedemdziesiątych ub. wieku, której ofiara padły cmentarze ewangelickie na Śląsku.  

Liturgiczna triada - dawny ewangelicki kościół w Szydłowcu Śląskim ufundowany został w XVII wieku przez Hansa von PŰCKLERA i jego żonę Helenę. Ołtarz, chrzcielnica i ambona zachowały się do dzisiaj i służą parafii katolickiej.

Chrześcijański podręcznik dla Niemców i Polaków – Paulus GLODIUS (zm. 1606), diakon w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, był autorem katechizmu dla młodzieży w języku polskim i niemieckim. Glodius działał również jako kaznodzieja we wrocławskim kościele św. Krzysztofa, w którym aż do XIX wieku odprawiane były nabożeństwa po polsku.

Kościół, szkoła, plebania – w wielu wsiach z ludnością protestancką powstawały kompleksy trzech budynków kościelnych. Obok świątyni stał dom parafialny i szkoła. Dawny kościół w Przemkowie służy dzisiaj jako cerkiew polskiego Kościoła prawosławnego.

 

KONKURENCI I PRZECIWNICY LUTRA

 

Również wśród śląskich zwolenników reformy Kościoła, nauki Lutra nie uchodziły za bezsporne. Tu i ówdzie powstawały wspólnoty radykalnych anabaptystów. Rozprzestrzeniały się nauki reformatora z Legnicy – Caspara SCHWENCKFELDA. Do rozłamu między nim a Lutrem doszło z powodu zasadniczych różnic teologicznych w 1525 roku. Genewski reformator Jan Kalwin miał swoich zwolenników głównie w warstwach wykształconych, wśród szlachty i książąt śląskich. Jednak poza przestrzenią gabinetów uczonych i książęcych dworów ewangelicyzm reformowany nie zdobył szczególnej popularności.

Sobór trydencki (1546-63) zapoczątkował wewnętrzne reformy Kościoła katolickiego. Również na Śląsku rozpoczęło się zwalczanie reformacji. Biskup wraz z kapitułą katedralną we Wrocławiu przy wsparciu władzy królewskiej wprowadzał kontrreformację. W miastach skuteczną działalność misyjną prowadzili jezuici. Stopniowo przejęli oni większość miejskich gimnazjów.

Angelus Silesius jako handlarz starzyzną – spory wyznaniowe owocowały mnóstwem ulotnych pism polemicznych. Karykatura wykpiwa poetę Johannesa SCHEFFLERA (1624-77), który po przejściu na katolicyzm przyjął imię Angelus Silesius i ściągnął na siebie gniew swoich współwyznawców.

Reformowani kontra luteranie – na początku XVII wieku piastowscy książęta z Brzegu i Legnicy przeszli na kalwinizm. Po oznaczającej kres dynastii śmierci ostatniego księcia, Jerzego Wilhelma w 1675 roku, miejscem ich spoczynku stał się kościół św. Jana Chrzciciela w Legnicy.

Ośrodki kontrreformacji – w ostatnich dekadach XVII wieku powstały nowe, pełne przepychu budowle klasztorów cystersów. Krzeszów przezywał swe „złote lata” pod rządami opata Bernharda ROSY (1624-96). Założone przezeń Bractwo Świętego Józefa skupiało ponad 100 tys. wiernych i działało w duchu kontrreformacji na całym Śląsku.

Ze Śląska do Ameryki zwolennicy reformatora Caspara SCHWENCKFELDA (1489-1561) przebywali na Śląsku do XVIII wieku. W 1734 roku zdecydowali się na emigrację. W Pensylwanii jeszcze dzisiaj istnieje „Schwenkfelder Church”.

REFORMACJA I EDUKACJA

Luter postulował dostęp do Biblii dla każdego chrześcijanina w jego własnym języku. Wszystkim miała przysługiwać możliwość czytania i rozumienia. Głównie za sprawą Philippa MELANCHTONA, najbliższego współtowarzysza Lutra, edukacja i nowoczesny system oświaty stały się zasadniczym celem reformacji. W śląskim miasteczku Złotoryja uczeń MELANCHTONA – Valentin TROTZENDORF stworzył modelowe protestanckie gimnazjum humanistyczne, które stało się wzorcem dla wielu szkół nie tylko na Śląsku. \

Wysoki poziom szkolnej edukacji stworzył podwaliny literackiego rozkwitu epoki baroku. Przez niemal sto lat poeci i pisarze ze Śląska wyraźnie kształtowali rozwój literatury w Niemczech. Spory wyznaniowe inspirowały intelektualne i artystyczne debaty, jednak przez długi okres były przeszkodą w założeniu krajowego uniwersytetu na Śląsku.

Andreas GRYPHIUS (1616-64) jest jednym z najsłynniejszych niemieckich poetów okresu baroku. W swym rodzinnym Głogowie działał jako syndyk protestanckich stanów krajowych. Dzisiaj pamięć o nim pielęgnują wieczory literackie, spektakle teatralne i coroczny festiwal.

Duma uczonych kręgów Wrocławia – powstała w 1293 roku szkoła miejska przy kościele św. Elżbiety, w 1560 roku przekształcona została w ewangelickie gimnazjum i od tego czasu należała do najważniejszych placówek kształcących młode kadry administracji państwowej i kościelnej na Śląsku. 

Martin OPITZ w Bolesławcu – Martin OPITZ (1597-1639) uznawany jest za „ojca niemieckiej sztuki poetyckiej”. Miasto Bolesławiec, dumne ze swojego najsłynniejszego syna, w 1998 roku zleciło wykonanie kopii jego portretu pędzla wrocławskiego malarza Bartholomȁusa STROBLA. Wcześniejsza kopia z 1908 roku zaginęła w czasie II wojny światowej.

Wyższa Szkoła w Prowincji Śląskiej – Gimnazjum w Bytomiu Odrzańskim było jednym z najbardziej zdumiewających przedsięwzięć edukacyjnych XVII wieku. W 1601 roku śląski magnat Georg von SCHȌNAICH założył tę protestancką akademię z dwunastoma katedrami. W trakcie kontrreformacji została zamknięta. Do dzisiaj zachował się jedynie portal.

 

Wszystkie informacje pochodzą z wystAwy "500 lat reformacji na Śląsku"

 

(md)